उमेश गायगवळे, मुंबई
महाराष्ट्राला विवेकवाद, सामाजिक प्रबोधन आणि प्रगत विचारांची समृद्ध परंपरा लाभलेली आहे. महात्मा फुले, शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी अंधश्रद्धा, अज्ञान आणि सामाजिक अन्यायाविरुद्ध उभारलेला संघर्ष ही या राज्याची ओळख आहे. तथापि, या प्रबोधनाच्या भूमीतच आजही अंधश्रद्धेच्या नावाखाली भोंदूगिरीचे जाळे पसरत असल्याचे वास्तव अधूनमधून समोर येत असते. सध्या राज्यभर गाजत असलेले अशोक खरात प्रकरण हे त्याचेच अत्यंत गंभीर आणि धक्कादायक उदाहरण ठरले आहे.
नाशिकमधील स्वतःला ‘आध्यात्मिक गुरु’ आणि ज्योतिषी म्हणवून घेणारा अशोक खरात सध्या पोलिसांच्या ताब्यात असून त्याच्यावर महिलांचे शोषण, फसवणूक, ब्लॅकमेलिंग आणि धार्मिक विधींच्या नावाखाली गैरप्रकार केल्याचे आरोप आहेत. १७ मार्च रोजी त्याला अटक करण्यात आली आणि त्यानंतर या प्रकरणाचे नवे नवे पैलू उघड होत आहेत. एका महिलेनं दाखल केलेल्या तक्रारीनंतर या प्रकरणाची सुरुवात झाली; मात्र तपास जसजसा पुढे जात आहे तसतसे त्याचे जाळे किती व्यापक आहे याची कल्पना येत आहे.
सध्या या प्रकरणात अनेक गुन्हे दाखल झाले असून दहा एफआयआर नोंदवण्यात आल्याची माहिती समोर आली आहे. त्यातील बहुतेक प्रकरणे लैंगिक शोषणाशी संबंधित आहेत, तर काही प्रकरणे फसवणूक आणि आर्थिक गैरव्यवहाराशी संबंधित असल्याचे सांगितले जात आहे. नाशिक न्यायालयाने त्याची पोलीस कोठडी वाढवून तपासाला अधिक वेळ दिला आहे.
या प्रकरणाच्या तपासासाठी विशेष तपास पथक (SIT) स्थापन करण्यात आले असून तपासाची सूत्रे राज्याच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या देखरेखीखाली आहेत. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनीही या प्रकरणाला अत्यंत गंभीर मानत “कोणालाही सोडले जाणार नाही” असा इशारा दिला आहे. महिलांच्या सन्मानाशी संबंधित गुन्ह्यांबाबत कोणतीही तडजोड केली जाणार नसल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले आहे.
तपासादरम्यान समोर आलेली माहिती धक्कादायक आहे. पोलिसांना मिळालेल्या इलेक्ट्रॉनिक पुराव्यांमध्ये महिलांशी संबंधित अनेक व्हिडिओ सापडल्याचे सांगितले जात आहे. काही अहवालांनुसार अशा प्रकारचे डझनावधी व्हिडिओ सापडले असून त्यांचा वापर करून महिलांना धमकावले जात होते, अशी शक्यता तपास यंत्रणा तपासत आहे.
याहून धक्कादायक बाब म्हणजे काही महिलांना औषध देऊन किंवा मानसिक भीती दाखवून त्यांच्यावर अत्याचार करण्यात आल्याची शक्यता तपासात व्यक्त करण्यात आली आहे. काही प्रकरणांमध्ये धार्मिक विधी, ‘ऊर्जा उपचार’ किंवा ‘कुंडली दोष दूर करण्याचे उपाय’ अशा नावाखाली महिलांना एकांतात बोलावून गैरप्रकार करण्यात आल्याचे आरोप आहेत.
तपास पथकाने त्याच्या कार्यालयावर आणि संबंधित ठिकाणांवर छापे टाकल्यानंतर आणखी काही विचित्र गोष्टी समोर आल्या. प्लास्टिकचे साप, वाघाच्या कातडीसारखी सजावट, गूढ वातावरण निर्माण करणारी साधने आणि तथाकथित ‘ऊर्जायुक्त खडे’ अशा वस्तूंचा वापर करून लोकांना भयभीत केले जात होते. काही खडे लाखो रुपयांना विकले जात असल्याचेही सांगितले जाते.
या प्रकरणाने राजकीय वर्तुळातही खळबळ उडवली आहे. काही नेत्यांचे या तथाकथित गुरूसोबतचे फोटो आणि व्हिडिओ समाज माध्यमांवर व्हायरल झाल्यामुळे प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. विरोधकांनी या संबंधांची चौकशी करण्याची मागणी केली आहे. काही राजकीय नेत्यांशी त्याचे संपर्क असल्याचा आरोपही केला जात आहे.
दरम्यान, या प्रकरणामुळे राज्यातील अंधश्रद्धाविरोधी चळवळीला नवे महत्त्व मिळाले आहे. अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे काही कार्यकर्ते गेली अनेक वर्षे अशा भोंदू प्रवृत्तीविरुद्ध लढा देत आहेत. या प्रकरणातही काही सामाजिक कार्यकर्त्यांनी तपास यंत्रणांना महत्त्वाची माहिती दिल्याचे सांगितले जात आहे.
या प्रकरणाने समाजातील एक गंभीर वास्तव समोर आणले आहे. शिक्षण, तंत्रज्ञान आणि आधुनिकतेच्या युगातही अनेक लोक अडचणीच्या काळात ‘दैवी उपाय’ शोधू लागतात. कौटुंबिक समस्या, आरोग्याच्या अडचणी, आर्थिक संकट किंवा वैयक्तिक आयुष्यातील असुरक्षितता यांचा फायदा घेऊन काही भोंदू लोक श्रद्धेचा व्यापार करतात.
अशा प्रकरणांमध्ये दोन गोष्टी स्पष्ट दिसतात. पहिली म्हणजे अंधश्रद्धेचा फायदा घेऊन उभे राहिलेले भोंदू साम्राज्य आणि दुसरी म्हणजे त्या साम्राज्याला मिळणारी सामाजिक व कधी कधी राजकीय छत्रछाया. श्रद्धेच्या नावाखाली निर्माण झालेली ही सत्ता काही वेळा इतकी मजबूत असते की तिच्याविरुद्ध आवाज उठवणेही कठीण होते.
अशोक खरात प्रकरणामुळे आता अनेक प्रश्न समाजासमोर उभे राहिले आहेत. किती महिलांची फसवणूक झाली? त्याच्या नेटवर्कमध्ये आणखी कोण सामील होते? आर्थिक व्यवहारांचे स्वरूप काय होते? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अशा प्रकारची प्रकरणे इतक्या वर्षांपासून सुरू असताना ती उघड का झाली नाहीत?
या सर्व प्रश्नांची उत्तरे मिळवणे तपास यंत्रणांसाठी तितकेच महत्त्वाचे आहे. कारण हे प्रकरण केवळ एका व्यक्तीपुरते मर्यादित नाही. अंधश्रद्धा, पैसा, सत्ता आणि विकृत मानसिकता यांच्या संगनमताचा हा एक भयावह चेहरा आहे.
महाराष्ट्राने सामाजिक प्रबोधनाची जी परंपरा निर्माण केली आहे ती टिकवायची असेल तर समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवणे, अंधश्रद्धेविरुद्ध जागृती करणे आणि कायद्याची कठोर अंमलबजावणी करणे ही काळाची गरज आहे.
अशोक खरात प्रकरणाचा तपास निष्पक्ष आणि पारदर्शक पद्धतीने पूर्ण झाला पाहिजे. दोषींना कठोर शिक्षा झाली पाहिजे. कारण अशा घटना केवळ कायद्याचा प्रश्न नसतात; त्या समाजाच्या विवेकाला दिलेले आव्हान असतात.
आणि म्हणूनच हा प्रश्न आज प्रत्येक महाराष्ट्राच्या नागरिकासमोर उभा आहे.
जर या प्रकरणातून कठोर धडा घेतला नाही, तर उद्या महाराष्ट्रात पुन्हा एखादा नवा ‘खरात’ उभा राहायला वेळ लागणार नाही.
आणि तेव्हा पुन्हा एकदा समाजाला प्रश्न पडेल
आपण खरंच विवेकवादी महाराष्ट्रात जगतो आहोत का?
प्रबोधनाच्या परंपरेचा अभिमान बाळगणाऱ्या या राज्यात अंधश्रद्धेचा हा अंधार आपण खरोखर दूर करू शकणार आहोत का?
