उमेश गायगवळे 9769020286
मुंबईची ओळख काय, असा प्रश्न विचारला तर अनेक उत्तरे मिळतील. कोणी म्हणेल स्वप्नांची नगरी, कोणी म्हणेल कष्टकऱ्यांचे शहर, तर कोणी म्हणेल कधीही न थांबणारी मुंबई. मात्र या सर्व ओळखींच्या केंद्रस्थानी एकच गोष्ट आहे आणि ती म्हणजे मुंबईची उपनगरीय रेल्वे. ही रेल्वे म्हणजे केवळ वाहतुकीचे साधन नाही; ती मुंबईची जीवनवाहिनी आहे. दररोज सुमारे ७० ते ८० लाख प्रवासी या लोकलमधून प्रवास करतात. कोणाचा दिवस लोकलने सुरू होतो, तर कोणाचा दिवस लोकलनेच संपतो. लाखो कुटुंबांच्या चुली पेटविण्याचे, मुलांचे शिक्षण चालविण्याचे, वृद्ध आई-वडिलांचा सांभाळ करण्याचे सामर्थ्य या लोकलमध्ये आहे.
मात्र गेल्या काही दिवसांत घडलेल्या एका रक्तरंजित घटनेने मुंबईच्या या जीवनवाहिनीवर काळा डाग उमटविला आहे. पावसाचे पाणी डब्यात येत असल्याने दरवाजा बंद करावा की उघडा ठेवावा, या क्षुल्लक कारणावरून झालेल्या वादाचे रूपांतर थेट हत्येत झाले आणि एका तरुणाचा जीव गेला. ही घटना केवळ एका व्यक्तीच्या मृत्यूची नाही. ही घटना मुंबईच्या सामाजिक संवेदनशीलतेवर, रेल्वे सुरक्षाव्यवस्थेवर आणि प्रवाशांच्या सामूहिक जबाबदारीवर गंभीर प्रश्नचिन्ह उभे करणारी आहे.
अधिक धक्कादायक बाब म्हणजे आरोपीने पोलिसांसमोर दिलेली कबुली. दिवसभर दारू पिऊन तो लोकलमध्ये चढला. वाद झाला. त्याला मारहाण झाली. संतापाच्या भरात त्याने बॅगेतून चाकू काढला आणि भर गर्दीत सपासप वार केले. काही क्षणांत एका कुटुंबाचा आधार हिरावला गेला. एका आईचा मुलगा, एका पत्नीचा पती, एका बहिणीचा भाऊ कायमचा निघून गेला.
मात्र या घटनेत सर्वांत वेदनादायक प्रश्न वेगळाच आहे. त्या डब्यात अनेक प्रवासी होते. अनेक डोळे हा संपूर्ण प्रकार पाहत होते. पण त्या क्षणी मयंकला वाचवण्यासाठी किती जण पुढे आले? हा प्रश्न अस्वस्थ करणारा आहे.
मुंबईकरांची ओळख संकटात धावून जाणारी अशी आहे. २६ जुलैचा महापूर असो, २६/११ चा दहशतवादी हल्ला असो किंवा रेल्वे अपघात असोत, मुंबईकरांनी नेहमीच एकमेकांना आधार दिला आहे. अनोळखी व्यक्तीलाही हात देण्याची परंपरा या शहराची आहे. मात्र या घटनेत ती संवेदनशीलता कुठे हरवली?
निश्चितच आरोपीच्या हातात चाकू होता. कोणालाही स्वतःचा जीव धोक्यात घालणे सोपे नसते. परंतु जेव्हा आरोपी वाद घालत होता, जेव्हा वातावरण तापत होते, तेव्हा अनेक प्रवासी मिळून मध्यस्थी करू शकले असते. जेव्हा तो पाठमोरा उभा होता, तेव्हा काही प्रवाशांनी एकत्र येऊन त्याला पकडण्याचा प्रयत्न करू शकला असता. किमान गजर करता आला असता, साखळी ओढता आली असती, रेल्वे पोलिसांना तातडीची माहिती देता आली असती.
मुंबई लोकलमधील वास्तव वेगळे आहे. एखादा खिसेकापू पकडला गेला तर संपूर्ण डबा त्याच्यावर तुटून पडतो. अनेकदा पोलिस येईपर्यंत त्याला प्रवासीच पकडून ठेवतात. महिलांच्या डब्यात छेडछाड करणाऱ्यांना प्रवासीच धडा शिकवतात. मग या घटनेत तेच सामूहिक धैर्य का दिसले नाही? हा प्रश्न केवळ त्या डब्यातील प्रवाशांना नव्हे, तर संपूर्ण समाजाला विचारावा लागेल.
याचा अर्थ प्रवाशांनाच दोष देणे असा नाही. कारण या संपूर्ण घटनेचा मूळ दोष रेल्वे प्रशासनाच्या निष्काळजीपणातही दडलेला आहे.
सर्वप्रथम प्रश्न उपस्थित होतो तो सुरक्षेचा. मुंबई लोकलमध्ये रोज लाखो लोक प्रवास करतात. परंतु या लाखो प्रवाशांच्या सुरक्षेसाठी नेमकी कोणती प्रभावी यंत्रणा आहे? रेल्वे स्थानकांच्या प्रवेशद्वारांवर तिकीट तपासणी होते, दंड आकारले जातात, परंतु एखादा व्यक्ती बॅगेत चाकू, सुरा किंवा अन्य घातक शस्त्र घेऊन सहजपणे लोकलमध्ये कसा प्रवेश करतो?
विमानतळावर मेटल डिटेक्टर असतात. न्यायालये, मंत्रालये, महत्त्वाच्या सरकारी कार्यालयांमध्ये सुरक्षा तपासणी असते. अनेक मॉल्समध्येही बॅग तपासली जाते. मग दररोज लाखो लोक जिथे प्रवास करतात, त्या उपनगरीय रेल्वे स्थानकांवर अशी व्यवस्था का नाही?
रेल्वे प्रशासनाकडे याचे उत्तर आहे का?
मुंबईतील अनेक प्रमुख स्थानकांवर सीसीटीव्ही आहेत. सुरक्षा रक्षक आहेत. रेल्वे पोलीस आहेत. परंतु हे सर्व असूनही एखादा व्यक्ती दोन-दोन चाकू घेऊन लोकलमध्ये फिरतो आणि त्याची कुणालाही कल्पना नसते, ही बाब अत्यंत गंभीर आहे.
आज प्रश्न फक्त मयंकचा नाही. उद्या असा एखादा आरोपी दुसऱ्या डब्यात चढला तर? उद्या त्याच्या हातात चाकूऐवजी आणखी घातक शस्त्र असेल तर? या प्रश्नांची उत्तरे रेल्वे प्रशासनाने द्यायला हवीत.
पावसाळा आला की मुंबईकरांच्या संयमाची परीक्षा सुरू होते. डब्यांत पाणी शिरते, गर्दी वाढते, उशीर होतो, तणाव वाढतो. अशा वेळी किरकोळ कारणांवरून वाद होणे ही नवी गोष्ट नाही. दरवाजा बंद ठेवायचा की उघडा, खिडकी लावायची की नाही, जागेवर बसायचे की उभे राहायचे, यावरून रोज शेकडो वाद होतात. मात्र यापैकी बहुतांश वाद प्रवाशांच्या परस्पर समजुतीने मिटतात.
यावेळी तसे झाले नाही. कारण एक व्यक्ती दारूच्या नशेत होती आणि तिच्याकडे घातक शस्त्र होते. म्हणजेच ही घटना केवळ क्षणिक संतापाची नसून सुरक्षेच्या संपूर्ण व्यवस्थेच्या अपयशाची आहे.
रेल्वे प्रशासनाने आता काही कठोर पावले उचलण्याची वेळ आली आहे. मुंबईतील प्रमुख स्थानकांवर आधुनिक मेटल डिटेक्टर बसविणे, संशयास्पद बॅगांची तपासणी करणे, गर्दीच्या वेळेत अतिरिक्त सुरक्षा कर्मचारी तैनात करणे, प्रत्येक डब्यात तातडीच्या संपर्कासाठी प्रभावी यंत्रणा उपलब्ध करणे, सीसीटीव्हीचे जाळे वाढविणे आणि रेल्वे पोलिसांची संख्या वाढविणे या उपायांची अंमलबजावणी तातडीने व्हायला हवी.
प्रवाशांमध्येही जागरूकता वाढविण्याची गरज आहे. केवळ स्वतःच्या मोबाईलमध्ये डोके खुपसून प्रवास करणाऱ्या समाजाचे रूपांतर सतर्क आणि जबाबदार प्रवाशांमध्ये झाले पाहिजे. एखादा वाद वाढताना दिसला तर त्याकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी त्याला वेळीच आळा घालण्याची सामाजिक जबाबदारी प्रत्येकाने स्वीकारली पाहिजे.
कारण आज मयंक गेला आहे. उद्या कोण जाईल, हे कुणालाच माहीत नाही.
या घटनेत आणखी एक दुःखद सत्य दडलेले आहे. मुंबईत प्रत्येक माणूस धावत आहे. नोकरीसाठी, व्यवसायासाठी, कुटुंबासाठी, भविष्यासाठी. सकाळी घराबाहेर पडताना प्रत्येकाच्या डोळ्यांत एक स्वप्न असते आणि संध्याकाळी घरी परतण्याची एक आशा असते. त्या आशेवर लाखो कुटुंबे जगत असतात. पण जर घराबाहेर पडलेला माणूस परतच आला नाही, तर त्या कुटुंबाचे काय?
मयंकच्या कुटुंबालाही कदाचित त्याची वाट पाहत असतील. फोन वाजेल, दार उघडेल आणि तो घरी येईल, अशी अपेक्षा असेल. पण त्याऐवजी त्यांच्या आयुष्यात कायमची काळोखी आली. एका क्षणाच्या रागाने, एका व्यक्तीच्या विकृत हिंसाचाराने आणि व्यवस्थेच्या निष्काळजीपणाने एक संसार उद्ध्वस्त झाला.
मुंबईच्या लोकलमध्ये सांडलेले हे रक्त केवळ एका तरुणाचे नाही. ते रेल्वे प्रशासनाच्या ढिसाळ सुरक्षाव्यवस्थेचे अपयश आहे. ते समाजातील वाढत्या असंवेदनशीलतेचे प्रतीक आहे. ते आपल्या सामूहिक जबाबदारीच्या मृत्यूची घंटा आहे.
म्हणूनच या घटनेकडे केवळ गुन्हेगारी वार्ता म्हणून पाहून चालणार नाही. ही घटना एक इशारा आहे. आज जर प्रशासन जागे झाले नाही, जर सुरक्षा व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल झाले नाहीत, जर प्रवाशांनीही सामूहिक जबाबदारीची जाणीव ठेवली नाही, तर उद्या आणखी एखाद्या मयंकचा बळी जाईल.
मुंबईची लोकल ही जीवनवाहिनी आहे, मृत्यूचा सापळा नाही. प्रत्येक प्रवाशाला सुरक्षितपणे घरापर्यंत पोहोचविण्याची जबाबदारी रेल्वे प्रशासनाची आहे. ती जबाबदारी झटकून चालणार नाही.
कारण लोकलमधील त्या रक्ताच्या डागांनी आज एकच प्रश्न विचारला आहे – मुंबईकरांचा जीव नेमका कोणाच्या भरोशावर? आणि या प्रश्नाचे उत्तर देण्यापासून रेल्वे प्रशासन आता अधिक काळ पळ काढू शकणार नाही.
