उमेश गायगवळे 9769020286
भारताचा ८०वा स्वातंत्र्य दिन उंबरठ्यावर येऊन ठेपला आहे. स्वातंत्र्य दिनाच्या पूर्वसंध्येपासूनच मुंबईसह देशभरात तिरंग्याची शान, देशभक्तीची गाणी, सांस्कृतिक कार्यक्रम, सायकल रॅली, मानवी साखळ्या, व्याख्याने, वारसा फेऱ्या आणि विविध सामाजिक उपक्रमांनी वातावरण भारून जाणार आहे. ‘हर घर तिरंगा’च्या माध्यमातून घराघरांत राष्ट्रध्वज फडकणार आहे. रस्ते तिरंग्याच्या रंगांनी न्हाऊन निघतील. शाळा-महाविद्यालयांत देशभक्तीपर कार्यक्रम होतील. शहीद जवानांच्या कुटुंबीयांचा सन्मान केला जाईल. दोन दिवस देशभक्तीच्या घोषणा दुमदुमतील. हे सारे व्हायलाच हवे. कारण स्वातंत्र्य दिन हा केवळ सरकारी कार्यक्रम नाही; तो प्रत्येक भारतीयाच्या अभिमानाचा, अस्मितेचा आणि आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे.
पण या उत्सवाबरोबरच एक प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे, तिरंगा हातात घेणे सोपे आहे; पण तिरंग्याचा सन्मान राखण्यासाठी आपण देशासाठी काय करतो आहोत?
१५ ऑगस्ट हा केवळ सुट्टीचा दिवस नाही. हा दिवस आपल्याला त्या असंख्य ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांची आठवण करून देतो, ज्यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आपले आयुष्य पणाला लावले. महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, लालबहादूर शास्त्री, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासह भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव आणि असंख्य क्रांतिकारकांनी देशाच्या स्वातंत्र्याच्या लढ्यात आपले सर्वस्व अर्पण केले. या बलिदानामुळे आज आपण स्वतंत्र भारताचे नागरिक म्हणून मोकळा श्वास घेत आहोत.
त्यांना पहिल्यांदा नमन केले पाहिजे.
कारण आज आपण ज्या स्वातंत्र्याचा उपभोग घेत आहोत, ते कुणाच्या कृपेने मिळालेले नाही. त्यासाठी लाखो लोकांनी तुरुंगवास भोगला, छळ सहन केला, कुटुंबापासून दूर राहिले आणि अनेकांनी हसत हसत मृत्यूला कवटाळले. त्यांच्या बलिदानाची किंमत पैशांत मोजता येणार नाही. म्हणूनच स्वातंत्र्य दिनाच्या दिवशी फक्त राष्ट्रगीत म्हणणे आणि ध्वजाला सलामी देणे पुरेसे नाही; त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणे हीदेखील आपली जबाबदारी आहे.
आजच्या पिढीला हा इतिहास माहीत असणे अत्यावश्यक आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज, महाराणी अहिल्याबाई होळकर, महाराणा प्रताप यांच्यासह देशाच्या इतिहासात योगदान देणाऱ्या असंख्य महापुरुषांचा संघर्ष, शौर्य आणि समाजनिर्मितीचा वारसा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचला पाहिजे. इतिहास हा कोणत्याही पक्षाचा किंवा विचारसरणीचा मालकी हक्क नसतो. इतिहास हा समाजाची सामूहिक स्मृती असतो. तो पुसण्याचा, लपवण्याचा किंवा सोयीप्रमाणे बदलण्याचा प्रयत्न झाला तर पुढच्या पिढीचे नुकसान होते.
आजच्या तरुणांनी प्रश्न विचारायला शिकवले पाहिजे. इतिहास समजून घ्यायला शिकवले पाहिजे. चांगले काय, चुकीचे काय, देशहिताचे काय आणि केवळ राजकारणाचे काय, यातील फरक ओळखण्याची विवेकबुद्धी त्याच्यात निर्माण झाली पाहिजे.
कारण २०२६ मध्ये भारत एका वेगळ्याच उंबरठ्यावर उभा आहे.
देशाची लोकसंख्या प्रचंड आहे. तरुणांची संख्या मोठी आहे. हीच तरुणाई भारताची सर्वात मोठी ताकद ठरू शकते. मात्र या तरुणाईसमोर रोजगार, कौशल्य, शिक्षण, महागाई आणि भविष्यातील सुरक्षितता अशी अनेक आव्हाने आहेत. पदवी हातात असूनही नोकरीसाठी दारोदारी फिरणारा तरुण दिसतो. स्पर्धा परीक्षांची तयारी करताना वर्षानुवर्षे खर्च करणारे युवक दिसतात. शेतकरी कर्जाच्या ओझ्याखाली दबलेला आहे. शिक्षणाचा खर्च अनेक कुटुंबांच्या आवाक्याबाहेर जात आहे. काही भागांत शाळा बंद होण्याची वेळ येत आहे. उद्योग, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांसमोरही प्रश्नचिन्हे आहेत.
सरकार कोणत्याही पक्षाचे असो, सत्तेवर कोण आहे, यापेक्षा सामान्य माणसाचे आयुष्य किती बदलले, हा खरा प्रश्न आहे.
स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय सत्तेपासून मुक्तता नव्हे. स्वातंत्र्य म्हणजे सन्मानाने जगण्याचा अधिकार. शिक्षणाची संधी. रोजगाराची संधी. शेतकऱ्याला त्याच्या कष्टाचा योग्य मोबदला. कामगाराला सुरक्षित भविष्य. महिलेला सुरक्षित वातावरण. तरुणाला रोजगार आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षण. गरीबाला न्याय. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे प्रत्येक नागरिकाला समान हक्क.
म्हणूनच स्वातंत्र्य दिन हा उत्सवाबरोबरच आत्मपरीक्षणाचाही दिवस असला पाहिजे.
१५ ऑगस्टला देशभक्तीची गाणी वाजतील. भाषणे होतील. ‘भारत माता की जय’च्या घोषणा होतील. सोशल मीडियावर तिरंग्याचे फोटो आणि संदेशांची गर्दी होईल. दोन दिवस वातावरण भारावून जाईल. पण १६ ऑगस्टला पुन्हा नेहमीचे प्रश्न आपल्यासमोर उभे राहतील.
मग या देशभक्तीचे काय?
देशभक्ती वर्षातून दोन दिवस दाखवायची गोष्ट नाही. ती रोजच्या वर्तनातून दिसली पाहिजे. सार्वजनिक मालमत्तेची तोडफोड न करणे, भ्रष्टाचाराला नकार देणे, कर प्रामाणिकपणे भरणे, वाहतुकीचे नियम पाळणे, महिलांचा सन्मान करणे, पर्यावरणाचे रक्षण करणे, जात-धर्माच्या नावावर द्वेष न पसरवणे, गरजूला मदत करणे, हीदेखील देशसेवाच आहे.
“आणि सर्वांत मोठी देशसेवा म्हणजे जागरूक नागरिक होणे”
लोकशाहीमध्ये नागरिकांच्या हातात सर्वांत मोठे शस्त्र म्हणजे मतदानाचा अधिकार. मतदान हा केवळ बोटावर शाई लावण्याचा कार्यक्रम नाही. आपल्या पुढील पाच वर्षांचा मार्ग निवडण्याची ती संधी आहे. कोणाला निवडायचे, का निवडायचे आणि कोणाला नाकारायचे, याचा निर्णय भावनेपेक्षा कामगिरीच्या आधारे झाला पाहिजे.
आजच्या तरुण पिढीने आपल्या लोकप्रतिनिधीला ओळखले पाहिजे. त्याने काय आश्वासन दिले होते, काय काम केले, काय केले नाही, जनतेच्या प्रश्नांसाठी तो किती वेळा उभा राहिला, याचा हिशेब मागितला पाहिजे. नेता कोणत्या पक्षाचा आहे, यापेक्षा तो जनतेसाठी काय करतो, हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे.
मतदानाचा अधिकार कुणी दिलेला उपकार नाही. तो संविधानाने प्रत्येक पात्र नागरिकाला दिलेला अधिकार आहे. या अधिकाराचा वापर न करणे म्हणजे आपल्या भवितव्याच्या निर्णयापासून स्वतःला दूर ठेवणे होय.
म्हणूनच २०२६ चा ८०वा स्वातंत्र्य दिन हा नव्या संकल्पाचा दिवस ठरला पाहिजे.
तिरंगा घरावर फडकवूया; पण त्याचबरोबर मनात संविधानाची मूल्येही फडकवूया. शहीदांना अभिवादन करूया; पण त्यांच्या बलिदानाचा अर्थही समजून घेऊया. महापुरुषांचे फोटो लावूया; पण त्यांच्या विचारांचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करूया. देशभक्तीची गाणी ऐकूया; पण देशातील प्रश्नांवर आवाजही उठवूया. नेत्यांची भाषणे ऐकूया; पण प्रश्न विचारण्याचे धैर्यही ठेवूया.
आजचा तरुण हा केवळ देशाचा भविष्यकाळ नाही; तो देशाचा वर्तमानकाळही आहे. त्याच्या हातात मोबाईल आहे, इंटरनेट आहे, माहितीचे जग खुले आहे. त्यामुळे त्याने अफवांपेक्षा तथ्यांवर विश्वास ठेवला पाहिजे. द्वेषापेक्षा संवाद निवडला पाहिजे. अंधभक्तीपेक्षा विवेक निवडला पाहिजे. जात, धर्म, भाषा, प्रांत यांच्या पलीकडे जाऊन भारतीय म्हणून स्वतःची ओळख मजबूत केली पाहिजे.
कारण स्वातंत्र्य मिळवणे जितके कठीण होते, तितकेच ते टिकवणेही कठीण असते.
आज आपल्या हातात स्वातंत्र्य आहे, संविधान आहे, मतदानाचा अधिकार आहे, अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य आहे. या सगळ्याचे रक्षण करणे ही प्रत्येक पिढीची जबाबदारी आहे. स्वातंत्र्यसैनिकांनी आपल्यासाठी जे केले, त्याची परतफेड आपण करू शकत नाही. पण त्यांच्या बलिदानाला न्याय देणारा भारत उभारण्याचा प्रयत्न नक्कीच करू शकतो.
म्हणून १५ ऑगस्टला तिरंग्याला सलामी देताना एक क्षण थांबूया आणि स्वतःला विचारूया, माझ्या देशासाठी मी काय केले? आणि पुढे काय करणार?
हा प्रश्न प्रत्येक तरुणाने स्वतःला विचारला पाहिजे. प्रत्येक पालकाने आपल्या मुलाला विचारला पाहिजे. प्रत्येक शिक्षकाने विद्यार्थ्यांना विचारला पाहिजे. प्रत्येक लोकप्रतिनिधीने स्वतःला विचारला पाहिजे. आणि प्रत्येक नागरिकाने या प्रश्नाचे उत्तर आपल्या कृतीतून दिले पाहिजे.
८०वा स्वातंत्र्य दिन केवळ उत्सव नको; तो जागृतीचा उत्सव ठरू दे.
तिरंगा आकाशात उंच फडकत राहो, पण त्याहून उंच भारतीय नागरिकाचा आत्मसन्मान राहो. देशभक्ती घोषणा आणि गाण्यांपुरती मर्यादित न राहता ती शिक्षणात, रोजगारात, शेतीत, उद्योगात, प्रशासनात, मतदानात आणि सामाजिक बांधिलकीत दिसू दे.
कारण देश आपल्यासाठी काय करतो, हा प्रश्न विचारण्याआधी आपण देशासाठी काय करतो, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे.
हीच ८०व्या स्वातंत्र्य दिनाची खरी शपथ असली पाहिजे.
हीच शहीदांना खरी आदरांजली असली पाहिजे.
आणि हाच तिरंग्याचा खरा सन्मान असला पाहिजे.
