मुंबई प्रतिनिधी
गणेशोत्सव आणि दहीहंडीच्या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रात डीजे, डॉल्बी, प्लाझ्मा आणि लेझर लाईटच्या वापराचा मुद्दा पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. पुण्यात सामाजिक कार्यकर्ते विद्यानंद बापट यांनी सण-उत्सवांतील ध्वनिप्रदूषणाविरोधात आक्रमक भूमिका घेतल्यानंतर या विषयाला राज्यभरात मोठे स्वरूप आले आहे. त्यानंतर विविध शहरांतील पोलीस आणि जिल्हा प्रशासनांनी ध्वनिप्रदूषण रोखण्यासाठी स्वतंत्र नियम लागू करण्यास सुरुवात केली आहे.
सध्या मुंबई, नागपूर, नवी मुंबई-पनवेल, सोलापूर आणि काही स्थानिक भागांत डीजे किंवा डीजेसदृश कर्णकर्कश ध्वनियंत्रणांवर कठोर निर्बंध असल्याचे ताज्या माहितीतून स्पष्ट झाले आहे. पुण्यात मात्र सर्वच सण-उत्सवांसाठी समान ध्वनिमर्यादा लागू करण्यात आली असून, डीजेचा आवाज निर्धारित मर्यादेपेक्षा वाढल्यास कारवाईचा इशारा देण्यात आला आहे.
मुंबईत डीजे, लेझरचा वापर टाळण्याचे आदेश
मुंबईत डीजे आणि लेझर लाईटच्या वापराबाबत पोलिसांनी आपली भूमिका स्पष्ट केली आहे. पोलीस आयुक्त देवेन भारती यांच्या उपस्थितीत गणेशोत्सव मंडळांच्या बैठकीत यासंदर्भात चर्चा झाली. मुंबईत गेल्या काही वर्षांपासून पाळल्या जाणाऱ्या नियमांनुसार डीजे आणि लेझर लाईटचा वापर टाळण्यावर मंडळांनी सहमती दर्शविली आहे.
गणेश मंडळांनी उत्सवाच्या काळात ध्वनिप्रदूषण होणार नाही आणि लेझर लाईटचा वापर केला जाणार नाही, अशी ग्वाही दिल्याचे पोलिसांकडून सांगण्यात आले. नियमांचे उल्लंघन झाल्यास कायदेशीर कारवाई केली जाणार आहे. मुंबईत २०१५ पासून डीजेच्या वापराबाबत कठोर भूमिका घेतली जात असल्याचेही वृत्त आहे.
नागपुरात कर्णकर्कश डीजेवर कारवाई
राज्याची उपराजधानी नागपूरमध्येही प्रशासनाने कठोर भूमिका घेतली आहे. पोलीस आयुक्त विश्वास नांगरे पाटील यांनी महत्त्वाचे स्पष्टीकरण देताना पारंपरिक वाद्ये किंवा कायदेशीर ध्वनिमर्यादेत वापरल्या जाणाऱ्या साऊंड सिस्टिमवर सरसकट बंदी नसल्याचे स्पष्ट केले.
मात्र, मोठ्या प्रमाणात आवाज आणि कंपन निर्माण करणाऱ्या मल्टीलेअर साऊंड सिस्टिम, प्लाझ्मा आणि प्रेशर मिड साऊंड सिस्टिमवर कारवाई केली जाणार आहे. लेझर आणि बीम लाईटवरही निर्बंध आहेत. संबंधित प्रतिबंधात्मक आदेश भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेच्या कलम १६३ अंतर्गत लागू करण्यात आल्याची माहिती आहे.
म्हणजेच, नागपुरात “गणेशोत्सव किंवा संगीतावर बंदी” नसून ध्वनिमर्यादा ओलांडणाऱ्या आणि आरोग्याला त्रासदायक ठरणाऱ्या यंत्रणांवर कारवाई असा पोलिसांचा स्पष्ट पवित्रा आहे.
नवी मुंबई-पनवेलमध्ये डीजे, लेझरला नकार
नवी मुंबई पोलीस आयुक्त मिलिंद भारंबे यांनी गणेशोत्सव मंडळांना डीजे आणि लेझर लाईटचा वापर टाळण्याच्या सूचना दिल्या आहेत. निर्धारित ध्वनिमर्यादेपेक्षा जास्त आवाज करणाऱ्या ध्वनिवर्धकांना परवानगी दिली जाणार नाही. नियम मोडणाऱ्या गणेश मंडळांसह डीजे मालकांवरही कायदेशीर कारवाई करण्याचा इशारा देण्यात आला आहे.
पनवेल परिसरातही डीजेला परवानगी न देण्याची भूमिका पोलिसांनी घेतली आहे. नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळाच्या आसपास लेझर लाईटमुळे वैमानिकांच्या दृष्टीवर परिणाम होण्याचा धोका लक्षात घेऊन लेझर वापरावरही निर्बंध घालण्यात आले आहेत.
सोलापुरात डॉल्बी आणि लेझरवर स्पष्ट बंदी
सोलापूरमध्ये प्रशासनाने यंदा आणखी कठोर भूमिका घेतली आहे. १३ ते २६ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत गणेशमूर्ती आगमन आणि विसर्जन मिरवणुकीत डीजे आणि लेझर लाईट शोला प्रतिबंध करण्यात आला आहे. जिल्हाधिकारी एस. कार्तिकेयन यांनी यासंदर्भात आदेश जारी केले आहेत. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर फौजदारी कारवाईचा इशाराही देण्यात आला आहे.
सोलापूर शहरातील नऊ मध्यवर्ती गणेश मंडळांनीही डीजे बंदीला एकमुखी पाठिंबा दिला आहे. काही ठरावीक दिवशी रात्री १२ वाजेपर्यंत पारंपरिक वाद्ये आणि साध्या ध्वनिक्षेपकांना, मात्र सर्वोच्च न्यायालयाच्या ध्वनिमर्यादेच्या चौकटीत, मुभा देण्यात आली आहे.
सांगलीत डीजे-डॉल्बीच्या आवाजावर निर्बंध
सांगली जिल्ह्यात दहीहंडी आणि आगामी गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर डीजे, डॉल्बीच्या आवाजावर निर्बंध घालण्यात आले आहेत. तसेच प्लाझ्मा, लेझर लाईट, लेझर बीम आणि शार्पी यांसारख्या प्रकाशयंत्रणांवरही निर्बंध ठेवण्यात आले आहेत.
जिल्हा प्रशासन, पोलीस अधिकारी, गणेश मंडळे आणि सामाजिक संघटनांच्या बैठकीत यासंदर्भात निर्णय घेण्यात आला. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर गुन्हे दाखल करण्याचा इशाराही देण्यात आला आहे.
पुण्यात ‘चार बेस, चार टॉप’चा फॉर्म्युला
पुण्यात डीजे बंदीवरून वाद सुरू असला तरी पोलिसांनी सर्व सण-उत्सवांसाठी एकसमान ध्वनिनियम लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. पोलीस आयुक्त अमितेशकुमार यांनी ‘चार बेस, चार टॉप’ या मर्यादेत ध्वनियंत्रणा ठेवण्याचे स्पष्ट निर्देश दिले आहेत.
ध्वनिमर्यादा ओलांडल्यास गुन्हे दाखल करण्याचा इशारा देण्यात आला आहे. गणेश मंडळांनी प्लाझ्मा, प्रेशर मिड आणि लेझर लाईटचा वापर स्वेच्छेने टाळण्याचा निर्णय घेतल्याची माहितीही समोर आली आहे.
पुणे जिल्हाधिकाऱ्यांनी गणेशोत्सव मिरवणुकांमध्ये लेझर लाईटच्या वापराबाबतही निर्बंध लागू केले आहेत.
पिंपरी-चिंचवड, लोणावळ्यातही निर्बंध
पिंपरी-चिंचवड परिसरात गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर लेझर, प्लाझ्मा आणि डीजेच्या वापराबाबत पोलिसांनी मंडळांना सूचना दिल्या आहेत. देहूरोड परिसरात पारंपरिक वाद्यांना प्राधान्य देण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
लोणावळ्यात गणेश विसर्जन मिरवणुकीदरम्यान डीजेला परवानगी दिली जाणार नसून, लेझर लाईटचा वापर केल्यास गुन्हा दाखल करण्याचा इशारा पोलिसांनी दिला आहे.
साताऱ्यात बंदीची मागणी, प्रशासनाकडे लक्ष
सातारा जिल्ह्यात डीजेच्या कर्णकर्कश आवाजाविरोधात ज्येष्ठ नागरिकांनी पुढाकार घेतला आहे. डीजे आणि तीव्र लेझर लाईटवर कठोर निर्बंध घालण्याची मागणी करत त्यांनी पोलीस प्रशासनाकडे निवेदन दिले आहे. त्यामुळे साताऱ्यातही या विषयावर दबाव वाढला असला तरी उपलब्ध माहितीनुसार येथे सर्वत्र डीजेवर पूर्ण बंदीचा स्पष्ट जिल्हास्तरीय आदेश असल्याचे अद्याप दिसत नाही.
कोल्हापुरात मात्र ध्वनिमर्यादेवर भर
कोल्हापुरात सरसकट डीजे बंदीपेक्षा सर्वोच्च न्यायालयाच्या ध्वनिमर्यादेचे पालन करण्यावर भर देण्यात आला आहे. गणेश आगमन आणि विसर्जनाच्या दिवशी दोन बेस आणि दोन टॉप वापरण्यास परवानगी असल्याची माहिती आहे; मात्र ध्वनिमर्यादा ओलांडल्यास संबंधित मंडळावर कारवाई होणार आहे.
अहिल्यानगरमध्ये डीजेला पूर्ण बंदी नाही
अहिल्यानगरमध्येही प्रशासनाने ध्वनिप्रदूषणाबाबत कठोर भूमिका घेतली असली तरी डीजेवर पूर्ण बंदीचा निर्णय झालेला नाही. गणेश मंडळांनी प्लाझ्मा आणि लेझरपासून दूर राहण्याची भूमिका घेतली असून, ध्वनिमर्यादा पाळण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
राज्यभर ‘डीजे फ्री’ गणेशोत्सवाची चर्चा
दरम्यान, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनीही गणेशोत्सव पारंपरिक आणि सांस्कृतिक पद्धतीने साजरा करण्याचे आवाहन केले आहे. त्यामुळे डीजे आणि डॉल्बीच्या वापरावर निर्बंध आणण्याची मागणी राज्यभर जोर धरत आहे. मात्र राज्य सरकारने संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी डीजेवर एकच सरसकट बंदी लागू केली आहे, असे सध्या म्हणता येणार नाही. शहर, जिल्हा आणि पोलीस आयुक्तालयाच्या अधिकारक्षेत्रानुसार नियम वेगवेगळे आहेत.
सध्या ठळकपणे समोर आलेली स्थिती अशी :
शहर, भाग, सध्याची भूमिका
मुंबई: डीजे व लेझरचा वापर टाळण्यावर कठोर भूमिका
नागपूर : कर्णकर्कश मल्टीलेअर साऊंड, प्लाझ्मा, प्रेशर मिडवर
कारवाई; लेझर/बीम निर्बंध
नवी मुंबई: डीजे व लेझरला परवानगी नाही; नियमभंगावर कारवाई
पनवेल: डीजेला नकार; लेझरवर निर्बंध
सोलापूर: १३ ते २६ सप्टेंबरदरम्यान डीजे/लेझरवर स्पष्ट प्रतिबंध
सांगली: डीजे-डॉल्बीच्या आवाजावर निर्बंध; प्लाझ्मा/लेझर/बीमवरही निर्बंध
पुणे: ‘चार बेस, चार टॉप’; ध्वनिमर्यादा ओलांडल्यास गुन्हा
पिंपरी-चिंचवड: लेझर/प्लाझ्मावर निर्बंध; डीजेच्या आवाजाबाबत कठोर नियम
लोणावळा: विसर्जन मिरवणुकीत डीजेला परवानगी नाही; लेझरवर गुन्ह्याचा इशारा
सातारा: डीजे-लेझरविरोधात मागणी; जिल्हास्तरीय पूर्ण बंदीची स्पष्ट पुष्टी नाही
कोल्हापूर: मर्यादित ध्वनियंत्रणेला परवानगी; ध्वनिमर्यादा ओलांडल्यास कारवाई
अहिल्यानगर: प्लाझ्मा/लेझर टाळण्याचे आवाहन; ध्वनिमर्यादेवर भर
म्हणूनच यंदाच्या गणेशोत्सवात ‘डीजेचा दणदणाट की पारंपरिक ढोल-ताशांचा गजर?’ हा प्रश्न अधिक तीव्र झाला आहे. एका बाजूला ध्वनिप्रदूषणामुळे ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, रुग्ण आणि सामान्य नागरिकांना होणारा त्रास लक्षात घेऊन प्रशासन कठोर होत आहे; तर दुसऱ्या बाजूला डीजे-साऊंड व्यावसायिकांकडून पूर्ण बंदीऐवजी कायदेशीर ध्वनिमर्यादेत व्यवसाय करण्याची मागणी होत आहे. त्यामुळे उत्सवाचा जल्लोष कायम ठेवताना ध्वनिप्रदूषणाला आळा घालण्याचे आव्हान प्रशासनासमोर आहे.
