नवी दिल्ली वृत्तसंस्था
भारतीय पासपोर्टची आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील ताकद वाढल्याचे स्पष्ट संकेत मिळाले आहेत. Henley & Partners या संस्थेने जाहीर केलेल्या Henley Passport Index २०२६ च्या ताज्या अहवालानुसार भारताने तब्बल १० स्थानांची झेप घेत ७५व्या क्रमांकावर मजल मारली आहे. त्यामुळे भारतीय नागरिकांसाठी परदेश प्रवास अधिक सुलभ होण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
या निर्देशांकानुसार भारतीय पासपोर्टधारकांना आता ५६ देशांत व्हिसामुक्त, व्हिसा-ऑन-अरायव्हल किंवा ई-व्हिसा सुविधेद्वारे प्रवेश मिळू शकतो. परिणामी, प्रवासासाठी दीर्घ प्रतीक्षा, कागदपत्रांची किचकट प्रक्रिया आणि अनिश्चितता यात काही प्रमाणात घट होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
‘हेन्ली पासपोर्ट इंडेक्स’ हा जागतिक स्तरावर सर्वाधिक विश्वासार्ह मानला जाणारा निर्देशांक असून तो आंतरराष्ट्रीय हवाई वाहतूक संघटनेच्या म्हणजेच International Air Transport Association (IATA) च्या आकडेवारीवर आधारित असतो. एखाद्या देशाच्या नागरिकांना किती देशांत पूर्व-व्हिसाशिवाय किंवा सुलभ प्रक्रियेद्वारे प्रवेश मिळतो, यावर या क्रमवारीचे निर्धारण केले जाते. क्रमांक जितका वर, तितके संबंधित देशाच्या नागरिकांना अधिक ‘प्रवेश स्वातंत्र्य’ उपलब्ध असल्याचे मानले जाते.
भारताची ही झेप परराष्ट्र धोरणातील सक्रियता, विविध देशांशी वाढते द्विपक्षीय संबंध आणि पर्यटन व व्यवसाय क्षेत्रातील वाढत्या देवाणघेवाणीचे प्रतिबिंब मानली जात आहे. गेल्या काही वर्षांत भारताने आफ्रिका, आशिया तसेच कॅरिबियन देशांशी संबंध दृढ करण्यावर भर दिला असून त्याचा सकारात्मक परिणाम या क्रमवारीत दिसून येत असल्याचे जाणकारांचे मत आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, पासपोर्ट क्रमवारीतील सुधारणा ही केवळ प्रतीकात्मक बाब नसून शिक्षण, व्यवसाय, पर्यटन आणि गुंतवणूक या क्षेत्रांत भारतीय नागरिकांना अधिक संधी उपलब्ध करून देणारी ठरू शकते. तथापि, विकसित देशांतील व्हिसा धोरणे अद्याप कठोरच असल्याने संपूर्ण ‘व्हिसामुक्त’ प्रवासाचे स्वातंत्र्य मिळण्यासाठी आणखी पावले उचलावी लागतील, असेही निरीक्षण व्यक्त करण्यात येत आहे.
एकूणच, भारतीय पासपोर्टच्या बळकटीकरणामुळे जागतिक स्तरावर भारताच्या वाढत्या प्रभावाचे प्रतिबिंब उमटले असून, परदेश प्रवासाचे स्वप्न पाहणाऱ्या नागरिकांसाठी ही दिलासादायक घडामोड ठरली आहे.
