भारतीय इतिहासात १४ ऑक्टोबर १९५६ हा दिवस सामाजिक परिवर्तन, मानवी स्वाभिमान आणि समतेच्या लढ्याला नवी दिशा देणारा ऐतिहासिक दिवस म्हणून सुवर्णाक्षरांनी कोरला गेला आहे. याच दिवशी भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. जातिभेद, अस्पृश्यता आणि सामाजिक विषमतेच्या बेड्या तोडून स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि न्यायाच्या मार्गावर वाटचाल करण्याचा हा ऐतिहासिक संकल्प होता. आज, १४ ऑक्टोबर रोजी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर देशाच्या कानाकोपऱ्यातून हजारो अनुयायी एकत्र येतात. बाबासाहेबांच्या विचारांना अभिवादन करताना त्यांच्या परिवर्तनवादी चळवळीचा इतिहास पुन्हा एकदा जागवला जातो.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा लढा केवळ एका समाजाच्या हक्कांसाठी नव्हता, तर तो संपूर्ण मानवजातीच्या मुक्तीचा लढा होता. माणसाची ओळख त्याच्या जातीवरून नव्हे, तर त्याच्या माणुसकीवरून व्हावी, ही त्यांची भूमिका होती. शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष या त्रिसूत्रीच्या माध्यमातून त्यांनी वंचित, शोषित आणि उपेक्षित समाजाला आत्मभान दिले. हजारो वर्षांच्या अन्यायकारक सामाजिक व्यवस्थेला आव्हान देत त्यांनी भारतीय समाजाला समतेच्या दिशेने विचार करण्यास भाग पाडले.
या परिवर्तनाच्या प्रवासात राजर्षी शाहू महाराज आणि सयाजीराव गायकवाड महाराज यांच्यासारख्या पुरोगामी नेतृत्वाचे योगदान महत्त्वाचे होते. अस्पृश्यांच्या प्रश्नांकडे माणसाचे प्रश्न म्हणून पाहणाऱ्या अनेक समविचारी सहकाऱ्यांनीही बाबासाहेबांच्या चळवळीला साथ दिली. समाजाचा रोष, जातीय बहिष्कार आणि कौटुंबिक विरोध पत्करून सामाजिक समतेच्या बाजूने उभे राहणाऱ्या व्यक्तींनी प्रबोधनाच्या परंपरेला बळ दिले. सामाजिक परिवर्तन हे केवळ एका समाजाच्या प्रयत्नांतून घडत नाही, तर अन्यायाविरुद्ध एकत्र उभ्या राहणाऱ्या संवेदनशील माणसांच्या सहभागातून ते अधिक व्यापक बनते, याचे दर्शन या चळवळीतून घडले.
महाडच्या चवदार तळ्याचा सत्याग्रह हा या संघर्षातील एक महत्त्वाचा टप्पा होता. सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी पिण्याचा अधिकार मिळवण्यासाठी झालेला हा लढा केवळ पाण्यापुरता मर्यादित नव्हता; तो मानवी प्रतिष्ठेचा आणि समान नागरी हक्कांचा संघर्ष होता. समाज समता संघाच्या माध्यमातूनही जातिभेद नष्ट करण्यासाठी आणि सामाजिक समतेचा विचार रुजवण्यासाठी प्रयत्न करण्यात आले. या सर्व संघर्षातून बाबासाहेबांनी समाजव्यवस्थेतील विषमतेला मूलभूत आव्हान दिले.
धर्मांतराचा निर्णय म्हणजे स्वाभिमानाची ऐतिहासिक घोषणा!
येवला येथे १९३५ मध्ये केलेल्या धर्मांतराच्या घोषणेतून बाबासाहेबांनी जातिव्यवस्थेच्या चौकटीत मानवी प्रतिष्ठा प्रस्थापित करण्याच्या मर्यादा स्पष्ट केल्या. त्यानंतर प्रदीर्घ अभ्यास आणि चिंतनातून त्यांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर झालेला हा ऐतिहासिक सोहळा भारतीय समाजाच्या परिवर्तनाचा नवा अध्याय ठरला. बौद्ध धम्मातील प्रज्ञा, करुणा आणि समतेच्या मूल्यांच्या आधारे त्यांनी नव्या जीवनमार्गाचा संदेश दिला.
आज सात दशकांनंतरही धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाचे महत्त्व कमी झालेले नाही. उलट, वाढती सामाजिक विषमता, जातीय भेदभाव आणि अन्यायाच्या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर बाबासाहेबांच्या विचारांची प्रासंगिकता अधिक अधोरेखित होते. दीक्षाभूमीवर एकत्र येणे म्हणजे केवळ अभिवादन करणे नव्हे, तर समतेचा विचार आपल्या आचरणात आणण्याची जबाबदारी स्वीकारणे होय.
बाबासाहेबांना खरी आदरांजली त्यांच्या विचारांच्या आचरणातूनच! शिक्षणाला प्राधान्य देणे, संविधानिक मूल्यांची जपणूक करणे, स्त्री-पुरुष समानता स्वीकारणे आणि जातिभेदाच्या मानसिकतेला नकार देणे, ही आजच्या पिढीची जबाबदारी आहे. धम्मचक्र प्रवर्तन दिन हा केवळ ऐतिहासिक स्मरणाचा दिवस नसून, अन्यायमुक्त आणि विवेकनिष्ठ समाजनिर्मितीचा संकल्प पुन्हा दृढ करण्याचा दिवस आहे. बाबासाहेबांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालत समता, बंधुता आणि मानवतेचा विचार प्रत्येकाच्या जीवनात रुजवणे, हीच या महामानवाला खरी आदरांजली ठरेल.
