नागपूर प्रतिनिधी
महिला आणि ज्येष्ठ नागरिकांना एसटीच्या प्रवासात मिळणाऱ्या ५० टक्के सवलतीला आता नॅशनल कॉमन मोबिलिटी कार्ड (NCMC) ची जोड देण्यात आली आहे. मात्र, या नव्या पद्धतीची अंमलबजावणी सुरू होताच प्रवाशांच्या अडचणी वाढल्याचे चित्र समोर आले आहे. कार्ड नसल्यास सवलतीचे तिकीटच उपलब्ध होत नसल्याने महिलांना थेट पूर्ण तिकिटाचे पैसे मोजावे लागत आहेत. गणेशपेठ मध्यवर्ती बसस्थानकावर बुधवारी दुपारी घडलेल्या प्रकारामुळे प्रवाशांमध्ये संतापाचे वातावरण निर्माण झाले.
गणेशपेठ स्थानकावरून उमरेडकडे जाण्यासाठी बसलेल्या निर्मला जिभकाटे यांच्याकडे एनसीएमसी कार्ड नसल्याने वाहकाने त्यांच्याकडून पूर्ण तिकिटाचे पैसे घेतले. यापूर्वी याच प्रवासासाठी त्यांना ५० टक्के सवलतीचे तिकीट मिळत होते. त्यामुळे अचानक पूर्ण भाडे आकारण्यात आल्याने त्यांनी नाराजी व्यक्त केली.
तिकीट काढताना वाहकाने विचारले, ‘एनसीएमसी कार्ड आहे का?’
दुपारी सुमारे २.१५ वाजता गणेशपेठ मध्यवर्ती बसस्थानकावर नागपूर-गडचिरोली बस फलाटावर उभी होती. प्रवासी बसल्यानंतर वाहकाने तिकीट देण्यास सुरुवात केली. निर्मला जिभकाटे यांनी उमरेडपर्यंतच्या प्रवासासाठी महिलांना लागू असलेल्या ५० टक्के सवलतीनुसार अर्ध्या तिकिटाचे पैसे देण्याची तयारी केली. मात्र, वाहकाने त्यांच्याकडे एनसीएमसी कार्ड आहे का, अशी विचारणा केली.
कार्ड नसल्याचे सांगताच सवलतीचे तिकीट देता येणार नसून पूर्ण भाडे द्यावे लागेल, असे वाहकाने स्पष्ट केले. तिकीट मशीनमध्ये महिलांसाठी असलेला ५० टक्के सवलतीचा पर्यायच उपलब्ध नसल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. त्यामुळे जिभकाटे यांना धक्का बसला.
१ सप्टेंबरपासून नवी पद्धत
एसटी महामंडळाने १ सप्टेंबरपासून एनसीएमसी कार्डच्या माध्यमातून सवलतीच्या प्रवासाची अंमलबजावणी सुरू केली आहे. त्यामुळे सवलतीचा लाभ घेऊ इच्छिणाऱ्या महिला आणि पात्र ज्येष्ठ नागरिकांना एनसीएमसी कार्डचा वापर करावा लागत आहे.
मात्र, ज्या प्रवाशांकडे अद्याप कार्ड नाही, त्यांना सवलतीचा लाभ मिळत नसल्याची परिस्थिती निर्माण झाली आहे. परिणामी, ग्रामीण भागातून शहरात येणाऱ्या महिला आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ही नवी व्यवस्था डोकेदुखी ठरत असल्याच्या तक्रारी पुढे येत आहेत.
‘कार्ड घ्या, रिचार्ज करा आणि मगच सवलत घ्या’
एसटीच्या प्रवासात महिलांना आणि पात्र ज्येष्ठ नागरिकांना ५० टक्के सवलत दिली जाते. तसेच ७५ वर्षे वयावरील ज्येष्ठ नागरिकांना अमृत योजनेअंतर्गत मोफत प्रवासाची सुविधा आहे. मात्र, सवलतीचा लाभ घेण्यासाठी एनसीएमसी कार्ड आवश्यक करण्यात आल्याने प्रवाशांना आधी कार्ड घेणे आणि त्यानंतर त्यात रक्कम रिचार्ज करणे आवश्यक आहे.
एनसीएमसी कार्डमध्ये १०० रुपयांपासून १,५०० रुपयांपर्यंत रिचार्ज करण्याची सुविधा उपलब्ध आहे. गणेशपेठ बसस्थानकावर रिचार्जची सुविधा असली तरी ग्रामीण भागातील प्रवाशांना कार्ड कुठे मिळेल, त्यात रिचार्ज कुठे करायचे आणि त्याचा वापर नेमका कसा करायचा, याबाबत पुरेशी माहिती नसल्याचे प्रवाशांचे म्हणणे आहे.
पारशिवनी येथून आलेल्या रत्नमाला नेवारे आणि आर्वी येथील हेमचंद राय यांनीही या नव्या व्यवस्थेमुळे ग्रामीण भागातील प्रवाशांची गैरसोय होत असल्याचे सांगितले.
१०० रुपयांच्या रिचार्जवरही अतिरिक्त कपात
एनसीएमसी कार्डमध्ये १०० रुपयांचे रिचार्ज करताना कराच्या नावाखाली १ रुपया ६ पैसे अतिरिक्त कपात होत असल्याने प्रवाशांमध्ये नाराजी आहे. आधीच सवलतीसाठी कार्ड घेण्याची आणि त्यात पैसे भरण्याची सक्ती होत असताना रिचार्जच्या रकमेतूनही अतिरिक्त रक्कम वजा होत असल्याने प्रवाशांनी प्रश्न उपस्थित केला आहे.
‘गरीब प्रवाशांकडून कार्डच्या नावावर किती वेळा पैसे घेणार?’
एका प्रवाशाने संताप व्यक्त करताना सांगितले की, ‘कार्डच्या नावावर सरकार गरीब प्रवाशांकडून किती वेळा पैसे घेणार? यापूर्वीही स्मार्ट कार्ड आणण्यात आले होते. ते बंद करून आता पुन्हा दुसऱ्या प्रकारचे कार्ड आणले आहे. ही कार्ड पद्धत योग्य नाही.’
महिलांना सवलत द्यायचीच असेल, तर ती सहज आणि त्रासमुक्त पद्धतीने मिळायला हवी. अर्ध्या तिकिटाची सवलत देताना त्यासाठी कार्ड, रिचार्ज आणि रांगा अशा अतिरिक्त अडचणी निर्माण करणे योग्य नाही, अशी नाराजीही प्रवाशांनी व्यक्त केली.
‘कार्ड नसल्याने पूर्ण तिकीट घेतले’
निर्मला जिभकाटे यांनी सांगितले, ‘माझ्याकडे एनसीएमसी कार्ड नाही. त्यामुळे वाहकाने माझ्याकडून पूर्ण तिकिटाचे पैसे घेतले. यापूर्वी अर्ध्या तिकिटाचे पैसे लागत होते. आधी सवलत द्यायची आणि नंतर ती काढून घ्यायची, हा प्रकार योग्य आहे का?’
तर एका अन्य प्रवाशाने सांगितले की, एनसीएमसी कार्डसाठी आधीच २५० रुपये खर्च केले आहेत. सरकारकडून वारंवार कार्ड घेण्यासाठी आणि रिचार्ज करण्यासाठी प्रवाशांना रांगेत उभे केले जात आहे. सवलतीपेक्षा मनस्तापच अधिक होत आहे.
सवलत की डिजिटल अडथळा?
एनसीएमसीच्या माध्यमातून तिकीट व्यवहार अधिक सुलभ, पारदर्शक आणि डिजिटल करण्याचा उद्देश असला, तरी प्रत्यक्ष अंमलबजावणीत कार्ड नसलेल्या प्रवाशांना सवलत न मिळणे, ग्रामीण भागात कार्ड व रिचार्जची मर्यादित उपलब्धता आणि नव्या पद्धतीबाबत अपुरी माहिती यामुळे प्रश्न निर्माण झाले आहेत.
विशेषतः महिला आणि ज्येष्ठ नागरिकांसारख्या सवलतीच्या प्रवाशांसाठी संक्रमणाचा कालावधी सुलभ करण्याची गरज आहे. कार्डची सुविधा सर्वत्र उपलब्ध होईपर्यंत किंवा प्रवाशांना पर्यायी व्यवस्था मिळेपर्यंत सवलतीचा लाभ रोखल्यास त्याचा थेट आर्थिक भार प्रवाशांवर पडणार आहे.
त्यामुळे एनसीएमसी कार्डची सक्ती करण्यापूर्वी ग्रामीण भागात कार्ड वितरण, रिचार्ज केंद्रे, जनजागृती आणि पर्यायी तिकीट व्यवस्था सक्षम करावी, अशी मागणी प्रवाशांकडून होत आहे.
