कोल्हापूर प्रतिनिधी
मराठेशाहीच्या इतिहासाचा सखोल अभ्यास करून नव्या पिढीसमोर इतिहासाकडे पाहण्याची वैज्ञानिक आणि चिकित्सक दृष्टी मांडणारे ज्येष्ठ इतिहास संशोधक डॉ जयसिंगराव पवार यांचे गुरुवारी पहाटे निधन झाले. ते ८५ वर्षांचे होते. फुफ्फुसाच्या संसर्गामुळे गेल्या दीड महिन्यांपासून त्यांच्यावर कोल्हापूरमधील खासगी रुग्णालयात उपचार सुरू होते. उपचारादरम्यान पहाटेच्या सुमारास त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.
त्यांच्या निधनाने मराठा इतिहास संशोधन क्षेत्रातील एक उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व हरपल्याची भावना इतिहास अभ्यासक, विद्यार्थी आणि सामाजिक क्षेत्रातून व्यक्त होत आहे. त्यांच्या पश्चात पत्नी, मुले, मुली असा परिवार आहे.
मराठा इतिहासाचा अभ्यासक
डॉ. पवार हे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाचे गाढे अभ्यासक म्हणून ओळखले जात. छत्रपती संभाजी महाराज, छत्रपती राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई आणि जर तुम्हाला हवे असेल तर मी या बातमीसाठी ५–७ अतिशय प्रभावी हेडलाईन्स देखील सुचवू शकतो.
Maharani Yesubai महाराणी येसूबाई यांच्या कार्याचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला. मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध, मराठेशाहीचा इतिहास आणि त्या काळातील दुर्लक्षित पैलूंवर त्यांनी संशोधन करून अनेक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिले.
विद्यार्थ्यांमध्ये ते अत्यंत लोकप्रिय लेखक होते. मराठ्यांच्या इतिहासाचा अभ्यास अधिक व्यापक आणि संदर्भाधारित पद्धतीने करण्याची प्रेरणा त्यांनी अनेक संशोधकांना दिली.
सांगलीतील शेतकरी कुटुंबातून इतिहास संशोधक
डॉ. पवार यांचा जन्म ३० डिसेंबर १९४१ रोजी सांगली जिल्ह्यातील तडसर या गावातील शेतकरी कुटुंबात झाला. प्राथमिक शिक्षण गावातच पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी कोल्हापूर गाठले. येथील राजाराम कॉलेज येथे पदवी शिक्षण घेत असताना त्यांचा इतिहास संशोधनाकडे कल वाढला.
त्या काळात शिवाजी युनिव्हर्सिटी चे पहिले कुलगुरू डॉ. आप्पासाहेब पवार यांच्या मार्गदर्शनाखाली १९६४ पासून त्यांनी संशोधनकार्य सुरू केले. एम.ए. परीक्षेत विद्यापीठात प्रथम क्रमांक मिळवत त्यांनी शैक्षणिक क्षेत्रात विशेष ठसा उमटवला.
विपुल ग्रंथसंपदा
डॉ. जयसिंगराव पवार यांनी इतिहास विषयावर विपुल लेखन केले. एम.ए.पर्यंतच्या विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी सुमारे २० क्रमिक पुस्तके लिहिली. याशिवाय ‘महाराणी ताराबाई’, ‘सेनापती संताजी घोरपडे’, ‘मराठेशाहीचा मागोवा’, ‘राजर्षी शाहू स्मारक ग्रंथ’ यांसह २५ पेक्षा अधिक संशोधनग्रंथ त्यांनी प्रकाशित केले.
‘मराठ्यांचा इतिहास’, ‘मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध’ आणि करवीर संस्थापिका महाराणी ताराबाई यांचे चरित्र हे त्यांच्या लेखनातील विशेष उल्लेखनीय ग्रंथ मानले जातात. त्यांचे आत्मचरित्र ‘पंचगंगा तिरी’ हेही वाचकांमध्ये विशेष गाजले.
शाहू विचारांचा जागतिक प्रचार
डॉ. पवार यांची ओळख राजश्री शाहू महाराज यांच्या कार्याचे अभ्यासक आणि शाहूचरित्रकार म्हणूनही होती. राजर्षी शाहू महाराजांचे सामाजिक कार्य आणि प्रगत विचार जगभर पोहोचवण्यासाठी त्यांनी आयुष्य वेचले.
त्यांनी संपादित केलेला तब्बल १२०० पानांचा ‘राजर्षी शाहू स्मारक ग्रंथ’ हा इतिहास संशोधनातील मैलाचा दगड मानला जातो. या ग्रंथाचे विविध भारतीय तसेच परकीय भाषांमध्ये अनुवाद करण्याचे महत्त्वाचे काम त्यांनी ‘महाराष्ट्र इतिहास प्रबोधिनी’ च्या माध्यमातून केले. आजही हा ग्रंथ संशोधक आणि विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचा संदर्भग्रंथ मानला जातो.
इतिहास क्षेत्रात मोठी पोकळी
डॉ. जयसिंगराव पवार यांच्या निधनामुळे इतिहास संशोधन क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. विविध राजकीय नेते, इतिहास अभ्यासक, लेखक आणि सामाजिक क्षेत्रातील मान्यवरांनी त्यांच्या कार्याला अभिवादन करत श्रद्धांजली वाहिली आहे.
त्यांचे संशोधन, लेखन आणि इतिहासाकडे पाहण्याची चिकित्सक दृष्टी ही भावी पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठेवा ठरणार असल्याची भावना अनेकांनी व्यक्त केली.
