उमेश गायगवळे मुंबई
८ मार्च. जगभरात साजरा होणारा जागतिक महिला दिन. सकाळपासून सोशल मीडियावर शुभेच्छांचा वर्षाव सुरू होतो. फुलांचे गुच्छ, कौतुकाचे संदेश, स्त्रीशक्तीचे गौरव करणाऱ्या पोस्ट सर्वत्र दिसतात. एक दिवस स्त्रीचा सन्मान करण्यासाठी शब्दांची उधळण होते. पण या शब्दांच्या गजरात एक शांत प्रश्न मात्र मनाला सतत टोचत राहतो, या सन्मानाच्या शब्दांपलीकडे स्त्रीला खरोखर समानतेचे स्थान मिळाले आहे का?
आजची स्त्री अनेक क्षेत्रांत आघाडीवर आहे. प्रशासन, उद्योग, विज्ञान, क्रीडा, राजकारण या प्रत्येक क्षेत्रात तिची ठाम पावले उमटताना दिसतात. देशाच्या सर्वोच्च पदावर महिला विराजमान आहेत. संरक्षण, वित्त, अवकाश संशोधन यांसारख्या क्षेत्रांत महिलांनी नेतृत्वाची धुरा सांभाळली आहे. विमान उडवणारी पायलट, प्रयोगशाळेत संशोधन करणारी वैज्ञानिक, मैदानावर देशासाठी झुंजणारी खेळाडू, उद्योगविश्वात नवे मार्ग दाखवणारी उद्योजिका, आज स्त्रीची ओळख अनेक कर्तृत्वांनी उजळली आहे. म्हणूनच त्यांना ‘हिरकणी’ म्हटले तर वावगे ठरणार नाही.आज महिलांची प्रगती निश्चितच अभिमानास्पद आहे.
पण या यशाच्या उजेडामागे अजूनही काही काळोख्या वास्तवांच्या सावल्या आहेत.
घरगुती हिंसाचार, लैंगिक अत्याचार, कार्यस्थळी छळ, बालविवाह, स्त्रीभ्रूणहत्या यांसारख्या घटना अजूनही समाजाला अस्वस्थ करतात. शिक्षण घेतलेली, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असलेली स्त्रीसुद्धा पूर्ण सुरक्षित आहे असे म्हणता येत नाही. रात्री उशिरा घरी परतताना तिच्या मनात भीतीची छाया असते. प्रत्येक पावलावर सावधगिरी बाळगावी लागते. ही वस्तुस्थिती आधुनिकतेचा दावा करणाऱ्या समाजासाठी लाजिरवाणी आहे.
महिलांच्या संरक्षणासाठी अनेक कायदे तयार झाले. कार्यस्थळी लैंगिक छळ रोखण्यासाठीचे नियम, घरेलू हिंसाचाराविरोधातील कायदे, बालविवाह प्रतिबंधक तरतुदी, कागदावर सर्व काही सक्षम वाटते. पण केवळ कायद्यांनी समाज बदलत नाही. बदल घडवतो तो विचार. स्त्रीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलल्याशिवाय समानतेचा मार्ग पूर्ण होणार नाही.
आपण सहज म्हणतो, स्त्री आणि पुरुष समान आहेत. पण घरातील वास्तव अनेकदा वेगळे चित्र दाखवते. अजूनही स्वयंपाकघराची जबाबदारी स्त्रीचीच मानली जाते. नोकरी करणारी स्त्री असो वा गृहिणी, तिचा दिवस पहाटेपासून सुरू होतो आणि रात्री उशिरा संपतो. घर, कुटुंब, मुलं, नोकरी या सगळ्यांच्या जबाबदाऱ्या ती हसत-हसत सांभाळते. तिच्या श्रमांना आपण अनेकदा कर्तव्य म्हणून गृहीत धरतो; पण त्या श्रमांचे मूल्य मात्र क्वचितच ओळखतो.
ग्रामीण भागात अजूनही अनेक मुलींची स्वप्ने शिक्षणाऐवजी शेतीकामात अडकली आहेत. लहान वयात लग्नाच्या चक्रात त्यांना ढकलले जाते. शहरांमध्ये करिअर करणाऱ्या महिलेला “घर आणि नोकरी दोन्ही सांभाळशील का?” असा प्रश्न विचारला जातो. पण पुरुषाला तोच प्रश्न विचारण्याची गरज समाजाला वाटत नाही. ही मानसिक दरी अजूनही भरून निघालेली नाही.
स्त्रीची ओळख अनेकदा नात्यांच्या चौकटीत बांधली जाते, आई, बहीण, पत्नी, मुलगी. पण स्त्री केवळ या नात्यांपुरती मर्यादित नाही. ती स्वतःच्या स्वप्नांची, ध्येयांची आणि क्षमतेची स्वतंत्र व्यक्ती आहे. तिच्या अस्तित्वाची स्वतःची ओळख आहे.
इतिहासात पाहिले, तर स्त्रीशक्तीच्या संघर्षाची अनेक प्रेरणादायी उदाहरणे दिसतात. मुलींच्या शिक्षणाचा पहिला दीप प्रज्वलित करणाऱ्या सावित्रीबाई फुले यांचे कार्य याच संघर्षाचे प्रतीक आहे. हे नव्याने सांगण्याची गरज नाही.
स्त्रीशक्तीला दैवत मानतो. पण घरातील स्त्रीला निर्णयप्रक्रियेत समान स्थान देतो का? पूजा आणि प्रत्यक्ष वागणूक यातील हा विरोधाभास आजही समाजात दिसून येतो.
महिला सुरक्षेचा प्रश्न केवळ पोलिस किंवा प्रशासनाचा नाही; तो समाजाच्या संस्कारांशी जोडलेला आहे. मुलींना लहानपणापासून सावध राहण्याचे धडे दिले जातात. पण मुलांना स्त्रीचा आदर करण्याचे संस्कार कितपत दिले जातात? बदलाची खरी सुरुवात इथूनच व्हायला हवी.
डिजिटल युगाने महिलांना स्वतःचा आवाज मांडण्यासाठी मोठे व्यासपीठ दिले आहे. सोशल मीडियावर अनेक महिला धाडसाने आपले विचार व्यक्त करत आहेत. पण त्याचबरोबर सायबर छळ, अपमानास्पद टिप्पणी, ट्रोलिंग यांचाही सामना त्यांना करावा लागतो. स्त्रीच्या कर्तृत्वापेक्षा तिच्या कपड्यांवर, रूपावर किंवा वैयक्तिक आयुष्यावर चर्चा केली जाते. ही मानसिकता बदलण्याची गरज आहे.
महिला दिनी सन्मान सोहळे, पुरस्कार, भाषणे होतात. पण खरे परिवर्तन त्याहून मोठे असते. ते घरापासून सुरू होते. मुलगा आणि मुलगी यांना समान संधी देणे, समान संस्कार देणे आणि समान अपेक्षा ठेवणे, हीच खरी सुरुवात आहे. शाळांमध्ये लिंग-संवेदनशील शिक्षण आवश्यक आहे. माध्यमांनी जबाबदारीने स्त्रीप्रतिमा मांडली पाहिजे. राजकारणात महिलांचे प्रतिनिधित्व वाढले पाहिजे आणि निर्णयप्रक्रियेत त्यांचा आवाज प्रभावी झाला पाहिजे.
स्त्री रोज लढते. कधी घरातील जबाबदाऱ्यांशी, कधी समाजाच्या अपेक्षांशी, कधी परिस्थितीशी आणि कधी स्वतःच्या मनाशी. तिच्या डोळ्यांत असंख्य स्वप्ने असतात. त्या स्वप्नांना आकार देण्यासाठी ती अनेक अडथळ्यांवर मात करते.
८ मार्च हा केवळ उत्सवाचा दिवस नाही. तो समाजाला आत्मपरीक्षण करण्याची संधी देणारा दिवस आहे. स्त्रीला खऱ्या अर्थाने समानतेचे स्थान मिळाले आहे का, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आहे.
महिला दिनाच्या शुभेच्छा देताना आपण एक वचन देऊ या, स्त्रीला केवळ कौतुकाचे शब्द नव्हे, तर समानतेची संधी देऊ. तिच्या स्वप्नांना आकाश देऊ. तिच्या सुरक्षिततेची हमी देऊ.
कारण स्त्री सशक्त झाली, तर समाज सशक्त होतो. ती केवळ कुटुंबाचा आधार नाही; ती राष्ट्रनिर्मितीची शक्ती आहे.
जागतिक महिला दिनानिमित्त प्रत्येक स्त्रीला मनापासून सलाम-
तिच्या संघर्षाला, तिच्या जिद्दीला आणि तिच्या अमर्याद सामर्थ्याला.
हा दिवस उत्सवाचा असो; पण त्याहून अधिक परिवर्तनाचा ठरो.
