उमेश गायगवळे मुंबई
२७ फेब्रुवारी, मराठी मनाचा अभिमान दिवस. महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात आज “मराठी भाषा गौरव दिन” मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. शाळा, महाविद्यालये, शासकीय कार्यालये, सांस्कृतिक संस्था, साहित्य मंडळे आणि सामाजिक संघटनांमध्ये मराठी भाषेचा जयघोष ऐकू येतो. हा दिवस केवळ कार्यक्रमांचा नाही; तो आत्मभानाचा, संस्कृतीची ओळख पुन्हा जागवण्याचा आणि भाषिक स्वाभिमान दृढ करण्याचा आहे.
मराठी भाषा ही महाराष्ट्राच्या जीवनवाहिनीसारखी आहे. मातीचा सुगंध, सह्याद्रीची कणखरता, वारकऱ्यांची भक्ती, शेतकऱ्याचा घाम, कलाकाराची संवेदना आणि योद्ध्याची जिद्द, या सर्वांचा संगम म्हणजे मराठी. म्हणूनच मराठीचा गौरव म्हणजे महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा गौरव.
मराठी भाषा गौरव दिन हा महान साहित्यिक कुसुमाग्रज यांच्या जन्मदिनाशी जोडलेला आहे. कुसुमाग्रजांनी मराठी साहित्याला जागतिक उंचीवर नेले. त्यांच्या कवितेत मानवी स्वातंत्र्याची आस, अन्यायाविरुद्धचा आवाज आणि माणुसकीची करुणा दिसते. “विशाखा”पासून “नटसम्राट”पर्यंत त्यांच्या साहित्यकृतींनी मराठी भाषेला तेज दिले. म्हणूनच त्यांच्या जन्मदिनी भाषा गौरव दिन साजरा करणे म्हणजे मराठी साहित्यपरंपरेलाच अभिवादन करणे होय.
मराठी भाषेचा अभिमान व्यक्त करणारे अधिकृत गीत म्हणजे “लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी”. हे गीत कवी सुरेश भट यांच्या शब्दातून जन्माला आले. या गीतात मराठी भाषेचा गोडवा, तिची ऐतिहासिक परंपरा आणि सांस्कृतिक वैभव यांचे प्रभावी चित्रण आहे. “भाग्य बोलतो मराठी” ही भावना मराठी मनाच्या आत्मगौरवाची ओळख आहे. मराठी माती, माणूस आणि संस्कृतीचे जिवंत चित्र या गीतात उभे राहते. म्हणूनच हे गीत मराठी अस्मितेचे प्रतीक बनले आहे.
मराठी भाषेचा गौरव भूतकाळापुरता मर्यादित नाही; तो भविष्याची दिशा दाखवणारा आहे. “मराठी पाऊल पडते पुढे” हे गीत मराठीच्या प्रगतीचा आणि आत्मविश्वासाचा संदेश देते. बदलत्या काळात आधुनिकतेशी जुळवून घेत मराठी पुढे चालली आहे, हा आशावाद यात आहे. जागतिकीकरणाच्या लाटेत अनेक भाषांना संकटाचा सामना करावा लागत असताना मराठी आत्मविश्वासाने पुढे चालली आहे,ही भावना नव्या पिढीला प्रेरणा देते.
मराठी कवितेची परंपरा वीररसानेही समृद्ध आहे. “शूर आम्ही सरदार” ही कविता मराठी इतिहासातील शौर्याची आठवण करून देते. छत्रपतींच्या परंपरेतून आलेला स्वाभिमान आणि लढाऊ वृत्ती मराठी संस्कृतीचा पाया आहे. संतपरंपरेची करुणा आणि वीरपरंपरेची जिद्द, या दोन्ही प्रवाहांनी मराठीला घडवले आहे.
मराठी भाषेचा इतिहास संत ज्ञानेश्वरांपासून सुरू होतो. ज्ञानेश्वरीतून संस्कृत तत्त्वज्ञान लोकभाषेत आले. संत तुकारामांच्या अभंगांनी भक्तीला सामाजिक जाणीव दिली. नामदेव, एकनाथ, रामदास यांनी आध्यात्मिकतेला लोकजीवनाशी जोडले. पुढे शाहिरी परंपरेने मराठीला लोकसंस्कृतीची ऊर्जा दिली. पोवाडे, लावण्या, भारुडे यांनी समाजजीवनाचे जिवंत चित्र उभे केले.
आधुनिक काळात मराठी गद्य, कादंबरी, नाटक आणि पत्रकारिता विकसित झाली. लोकमान्य टिळकांच्या पत्रकारितेने मराठीला राजकीय जागृतीचे माध्यम बनवले. स्वातंत्र्यलढ्यात मराठी लेखनाने जनतेत स्वातंत्र्याची ज्वाला पेटवली. स्वातंत्र्यानंतर आधुनिक साहित्याने मराठीला जागतिक स्तरावर नेले.
महाराष्ट्र राज्याची ओळख मराठी भाषेशी अभिन्न आहे. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे मूळच भाषिक अस्मितेत होते. मराठी भाषा ही केवळ सांस्कृतिक नव्हे तर राजकीय ओळखीचेही प्रतीक ठरली. विदर्भ, मराठवाडा, कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, या सर्व प्रदेशांना मराठीने एकत्र बांधले. बोलीभाषांची विविधता असूनही मराठीची एकात्मता टिकून आहे.
आज मराठी भाषेसमोर अनेक आव्हाने आहेत. शिक्षणात इंग्रजी माध्यमाचे वाढते आकर्षण, शहरी जीवनातील भाषिक बदल, तंत्रज्ञानातील इंग्रजी वर्चस्व, या सर्वांचा परिणाम मराठीच्या वापरावर होत आहे. अनेक पालक रोजगाराच्या संधींसाठी इंग्रजीला प्राधान्य देतात. त्यामुळे मराठी माध्यम शाळांची संख्या कमी होत आहे.
परंतु मातृभाषेत शिक्षण घेतल्यास विचारशक्ती आणि समज अधिक सखोल होते. मराठीला आधुनिक ज्ञानाशी जोडण्याची गरज आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान, वैद्यकीय, कायदा, व्यवस्थापन या क्षेत्रातील उच्च दर्जाचे साहित्य मराठीत उपलब्ध व्हावे. अनुवाद, शब्दसंपदा विकास आणि डिजिटल सामग्री निर्मिती या क्षेत्रांत मोठे काम आवश्यक आहे.
डिजिटल युगात मराठी भाषेला नवी संधी मिळाली आहे. मोबाईल, सोशल मीडिया, ई-पुस्तके, ब्लॉग, पॉडकास्ट,या माध्यमांतून मराठी व्यापक होत आहे. युनिकोडमुळे मराठी लेखन सुलभ झाले. परदेशात राहणाऱ्या मराठी समाजालाही डिजिटल माध्यमातून भाषेशी नाते टिकवता येते. मराठीचा जागतिक समुदाय निर्माण होत आहे.
तथापि डिजिटल क्षेत्रात अजूनही मराठी सामग्रीची कमतरता आहे. शैक्षणिक व्हिडिओ, वैज्ञानिक माहिती, संशोधन लेख, तांत्रिक मार्गदर्शक, या क्षेत्रांत इंग्रजीचे वर्चस्व आहे. मराठी ज्ञानभाषा व्हावी यासाठी डिजिटल निर्मिती वाढवावी लागेल.
मराठी साहित्याने समाजातील बदलांचे प्रतिबिंब दाखवले आहे. दलित साहित्याने अन्यायाविरुद्ध आवाज दिला. स्त्रीवादी लेखनाने स्त्रीअनुभव व्यक्त केला. ग्रामीण साहित्याने शेतकरी जीवनाचे वास्तव मांडले. शहरी साहित्याने आधुनिकतेचे गुंतागुंतीचे चित्र उभे केले. त्यामुळे मराठी भाषा परिवर्तनाची भाषा बनली.
भाषा गौरव दिन साजरा करताना केवळ औपचारिक कार्यक्रम पुरेसे नाहीत. हा दिवस आत्मपरीक्षणाचा असावा. आपण दैनंदिन जीवनात मराठीचा किती वापर करतो? प्रशासन, न्यायव्यवस्था, शिक्षण, व्यवसाय या क्षेत्रांत मराठीचे स्थान किती आहे? या प्रश्नांवर समाजाने विचार करणे गरजेचे आहे.
सरकारी कार्यालयांत मराठीचा वापर वाढवणे, सार्वजनिक फलक मराठीत असणे, न्यायालयीन प्रक्रिया मराठीत उपलब्ध करणे, या बाबी भाषा सन्मानाशी जोडलेल्या आहेत. भाषा गौरव दिनाने या विषयांवर जनजागृती व्हावी.
मराठी भाषेचे भविष्य नव्या पिढीवर अवलंबून आहे. तरुणांनी मराठी वाचन वाढवावे, लेखन करावे, डिजिटल माध्यमांत मराठी वापरावा. विज्ञान, तंत्रज्ञान, व्यवसाय विषयक मराठी सामग्री तयार करावी. सोशल मीडियावर मराठीचा सन्मानपूर्वक वापर करावा.
जागतिकीकरणाच्या काळात स्थानिक भाषांचे महत्त्व कमी झालेले नाही; उलट सांस्कृतिक विविधतेचा सन्मान वाढला आहे. मराठी साहित्य, संगीत, नाटक, चित्रपट, लोककला, हे सर्व जागतिक स्तरावर पोहोचू शकते. अनुवाद आणि डिजिटल वितरणामुळे मराठी संस्कृती जगभर पोहोचत आहे.
भाषा टिकवायची असेल तर संस्कृती जपावी लागते. लोककला, सण-उत्सव, लोकगीत, कथाकथन, या सर्वांत भाषा जिवंत असते. शाळांमध्ये वाचन संस्कृती, कथाकथन, लोककला कार्यक्रम वाढवणे आवश्यक आहे. ग्रंथालये, साहित्य संमेलने, नाट्यप्रयोग, या सांस्कृतिक पायाभूत सुविधा मजबूत कराव्या लागतील.
मराठी भाषेचा अभिमान दैनंदिन जीवनात दिसला पाहिजे. घरात, बाजारात, कार्यालयात मराठीचा स्वाभिमानाने वापर व्हावा. मराठी बोलताना न्यूनगंड नसावा. इतर भाषा शिकणे आवश्यक आहे; परंतु मातृभाषेचा सन्मान टिकवणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.
२७ फेब्रुवारीचा उत्सव हा स्मरणाचा आणि संकल्पाचा दिवस आहे. कुसुमाग्रजांच्या विचारांची प्रेरणा, सुरेश भटांच्या गीताचा अभिमान, “मराठी पाऊल पडते पुढे”चा आत्मविश्वास आणि “शूर आम्ही सरदार”ची जिद्द, या सर्वांचा संगम म्हणजे मराठी अस्मिता.
“लाभले आम्हास भाग्य बोलतो मराठी” ही भावना प्रत्येक मराठी मनात जिवंत राहिली, तर मराठी भाषा केवळ टिकणार नाही; ती नव्या युगात अधिक तेजाने फुलेल. मराठीचा मान राखणे म्हणजे महाराष्ट्राच्या आत्म्याचा मान राखणे होय. मराठीचा गौरव म्हणजे महाराष्ट्राची शान, ही जाणीवच भाषा गौरव दिनाचा खरा संदेश आहे.
