उमेश गायगवळे, मुंबई
१९ फेब्रुवारीचा दिवस महाराष्ट्रासाठी केवळ दिनदर्शिकेतील तारीख नाही; तो आत्मस्मृतीचा, स्वाभिमानाचा आणि स्वराज्यदृष्टीचा दिवस आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जन्माने इतिहासात एका अशा व्यक्तिमत्त्वाचा उदय झाला ज्याने परकीय सत्तांच्या सावटाखाली दबलेल्या समाजाला आत्मभान दिले, विखुरलेल्या प्रदेशाला एकात्मतेचे सूत्र दिले आणि जनतेला स्वतःचे राज्य असू शकते हा क्रांतिकारी विचार रुजवला. १६३० साली शिवनेरी किल्ला या दुर्गम परंतु अभेद्य किल्ल्यावर जन्मलेले हे बालक पुढे स्वराज्याचे शिल्पकार बनले. २०२६ साली त्यांची ३९६ वी जयंती साजरी होत असताना प्रश्न असा उभा राहतो की आपण त्यांना केवळ जयंतीपुरते स्मरतो आहोत की त्यांच्या कार्यतत्त्वांना वर्तमानात उतरवतो आहोत?
शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या काळात महाराष्ट्राचे राजकीय चित्र अत्यंत विखुरलेले होते. दक्षिणेत आदिलशाही, पूर्वेकडे निजामशाही, उत्तरेला मुघल सत्ता आणि किनारपट्टीवर सिद्दी व पोर्तुगीज यांचे वर्चस्व होते. स्थानिक मराठी सरदार परकीय दरबारांमध्ये सेवा बजावत होते. जनतेवर करांचा व लुटमारीचा प्रचंड ताण होता. शेतकरी, कारागीर, व्यापारी आणि सामान्य रयत असुरक्षिततेत जगत होती. अशा वेळी स्वराज्याची संकल्पना ही केवळ राजकीय नव्हे तर मानसिक मुक्तीचीही क्रांती होती. शिवाजी महाराजांनी प्रथम जनतेच्या मनात आत्मविश्वास जागवला, आपण गुलाम नाही, आपण स्वतःचे राज्य घडवू शकतो.
त्यांच्या बालपणातील संस्कारांचा विचार केला तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा पाया समजतो. जिजामाता यांनी रामायण-महाभारत, संतपरंपरा, धर्मनिष्ठा आणि न्यायनीती यांचे संस्कार दिले. दादोजी कोंडदेव यांनी प्रशासन, युद्धकला आणि संघटनशक्ती शिकवली. सह्याद्रीच्या कठीण भूभागाने त्यांना सहनशीलता व धैर्य दिले. या सर्वांचा परिणाम म्हणजे एक असा नेता घडला ज्याच्यात राजकीय दूरदृष्टी, नैतिकता आणि जनतेबद्दलची करुणा एकत्रित होती.
शिवाजी महाराजांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी राज्यकारभाराचा केंद्रबिंदू “रयत” ठेवला. त्या काळातील बहुतेक सत्तांमध्ये राजा, सरदार आणि सैन्य यांची सुखसोय महत्त्वाची मानली जात होती; पण शिवाजी महाराजांनी राज्य म्हणजे जनतेचे कल्याण असे मानले. शेतकऱ्यांना लुटमारीपासून संरक्षण देणे, दुष्काळात करमाफी करणे, बियाणे-जनावरांची मदत देणे, गावांच्या पुनर्वसनाची व्यवस्था करणे, या उपायांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थिर झाली. त्यांच्या कारकिर्दीत शेतजमिनींचे मोजमाप करून करव्यवस्था नियमित केली गेली. कर आकारणी न्याय्य आणि स्थिर केली गेली. त्यामुळे शेतकऱ्यांना उत्पादन वाढवण्याची प्रेरणा मिळाली.
स्त्रीसन्मानाबाबत शिवाजी महाराजांची भूमिका अत्यंत प्रगत होती. युद्धात जिंकलेल्या प्रदेशातील स्त्रियांना अपमान न करण्याची कठोर आज्ञा त्यांनी सैन्याला दिली होती. शत्रूंच्या स्त्रियांचाही मान राखण्याचा आदेश त्या काळात अभूतपूर्व होता. महिलांच्या सुरक्षिततेला राज्यकर्त्याची जबाबदारी मानण्याची संकल्पना त्यांनी प्रत्यक्षात आणली. त्यामुळे त्यांच्या राज्यात स्त्रियांना तुलनेने अधिक सुरक्षित वातावरण मिळाले.
धार्मिक सहिष्णुता हे त्यांच्या राज्यकारभाराचे आणखी एक महत्त्वाचे तत्त्व होते. हिंदू राजा असूनही त्यांनी मुस्लीम, जैन, ख्रिश्चन अशा विविध पंथांच्या लोकांना समान संरक्षण दिले. मशीदींचा आदर राखला, संत-फकीरांना आश्रय दिला. धार्मिक संघर्षाऐवजी सहअस्तित्वाची भूमिका त्यांनी घेतली. त्यामुळे त्यांच्या राज्यात विविध समाजघटक एकत्र राहू शकले. ही बहुधर्मीयता महाराष्ट्राच्या सामाजिक संरचनेत आजही दिसून येते.
प्रशासनिक दृष्ट्या शिवाजी महाराजांनी सुबक रचना निर्माण केली. अष्टप्रधान मंडळ ही त्यांची प्रसिद्ध संस्था होती- पेशवा, अमात्य, सचिव, सुमंत, सेनापती, पंडितराव, न्यायाधीश आणि मन्तरि अशी पदे स्पष्ट जबाबदाऱ्यांसह होती. सत्ता एका व्यक्तीकडे केंद्रीत न ठेवता संस्थात्मक केली गेली. महसूल, न्याय, परराष्ट्र, सैन्य, धार्मिक व्यवहार या सर्व क्षेत्रांत स्वतंत्र अधिकारपदे निर्माण केली. त्यामुळे राज्यकारभार कार्यक्षम झाला. भ्रष्टाचार किंवा गैरव्यवहारावर कठोर कारवाई केली जाई.
लष्करी क्षेत्रात शिवाजी महाराजांनी क्रांतिकारी बदल केले. त्यांनी पारंपरिक मोठ्या सैन्याच्या युद्धपद्धतीऐवजी गनिमी कावा ही लवचिक व गतिमान युद्धनीती विकसित केली. सह्याद्रीच्या डोंगररांगांचा, अरण्यांचा आणि घाटांचा वापर करून त्यांनी बलाढ्य शत्रूंना पराभूत केले. जलद हालचाल, अचानक हल्ले, माहितीव्यवस्था, स्थानिक लोकांचा सहभाग, या तत्त्वांवर आधारित युद्धनीतीमुळे मुघलांसारख्या विशाल साम्राज्यालाही आव्हान देणे शक्य झाले. त्यांच्या सैन्यात स्थानिक मावळ्यांचा मोठा सहभाग होता; त्यामुळे स्वराज्य हे जनतेचे सामूहिक प्रयत्नांचे फळ ठरले.
सागरी सुरक्षेचे महत्त्व ओळखून त्यांनी आरमार उभारले. किनारपट्टीवरील सिद्दी, पोर्तुगीज आणि इतर परकीय शक्तींना प्रत्युत्तर देण्यासाठी नौदलाची निर्मिती केली. समुद्रकिनाऱ्यावर किल्ले उभारले, जहाजबांधणीला चालना दिली. भारतातील पहिल्या संघटित नौदलाच्या निर्मितीचे श्रेय त्यांना दिले जाते. यामुळे व्यापारमार्गांचे संरक्षण झाले आणि कोकण किनाऱ्यावरील लोकजीवन सुरक्षित झाले.
किल्ले हे शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेचे मेरुदंड होते. महाराष्ट्रातील सुमारे ३५० हून अधिक गडकिल्ल्यांशी त्यांचा थेट किंवा अप्रत्यक्ष संबंध होता. राजगड, रायगड किल्ला, प्रतापगड, सिंहगड, पन्हाळा किल्ला, लोहगड, शिवनेरी किल्ला यांसारखे दुर्ग स्वराज्याचे संरक्षण, प्रशासन आणि अन्नसाठा यांची केंद्रे होते. प्रत्येक किल्ल्यावर हवालदार, सबेदार, किल्लेदार, कारभारी अशी व्यवस्था होती. पाण्याची टंचाई, अन्नसाठा, शस्त्रसाठा आणि संपर्कमार्ग यांची काळजीपूर्वक आखणी केली जाई. त्यामुळे किल्ले दीर्घकालीन वेढ्यांनाही तग धरू शकत.
राज्याभिषेक हा शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीतील ऐतिहासिक टप्पा होता. १६७४ मध्ये रायगडावर झालेल्या राज्याभिषेकाने स्वराज्याला वैध सार्वभौमत्व प्राप्त झाले. मराठी राजसत्ता स्वतंत्र असल्याची घोषणा जगासमोर झाली. हिंदवी स्वराज्य ही संकल्पना केवळ प्रादेशिक न राहता सांस्कृतिक-राजकीय आदर्श ठरली. यामुळे मराठी जनतेचा आत्मविश्वास प्रचंड वाढला.
शिवाजी महाराजांनी महाराष्ट्राची राजकीय ओळख घडवली. विविध सत्तांमध्ये विभागलेल्या प्रदेशाला एकत्रित करून त्यांनी मराठी समाजाला एकात्मतेचे सूत्र दिले. भाषा, संस्कृती, परंपरा आणि इतिहास यांना एकत्र आणले. “महाराष्ट्र” हा केवळ भौगोलिक शब्द न राहता राजकीय-सांस्कृतिक ओळख बनला. पुढील मराठा साम्राज्याच्या विस्ताराला हीच पायाभरणी ठरली.
त्यांच्या निधनानंतरही स्वराज्याची संकल्पना टिकून राहिली आणि पुढे मराठा साम्राज्य उत्तर भारतापर्यंत पोहोचले. याचा अर्थ त्यांच्या विचारांची ताकद संस्थात्मक होती. त्यांनी निर्माण केलेली प्रशासनव्यवस्था, किल्ले, सैन्य आणि सामाजिक एकात्मता यामुळे स्वराज्य पुढील पिढ्यांनी पुढे नेले. त्यामुळे शिवाजी महाराजांचे योगदान केवळ त्यांच्या आयुष्यापुरते मर्यादित नाही; ते दीर्घकालीन ऐतिहासिक प्रक्रिया आहे.
आजच्या काळात शिवाजी महाराजांचे स्मरण प्रामुख्याने जयंती उत्सव, मिरवणुका, घोषवाक्ये आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांपुरते मर्यादित दिसते. हा उत्साह महत्त्वाचा असला तरी तो अपुरा आहे. शिवाजी महाराजांचे खरे स्मरण म्हणजे त्यांच्या राज्यतत्त्वांचा अवलंब. भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन, स्त्रीसुरक्षा, पर्यावरण संरक्षण, शिस्त, लोककल्याण, धार्मिक सहिष्णुता, ही मूल्ये आजच्या समाजात रुजवणे हेच खरे शिवस्मरण ठरेल.
तरुण पिढीची भूमिका येथे अत्यंत महत्त्वाची आहे. गडकिल्ल्यांचे संवर्धन, स्वच्छता मोहिमा, इतिहास अभ्यास, स्थानिक पर्यटन मार्गदर्शक म्हणून सहभाग, डिजिटल माध्यमातून शिवचरित्राचा प्रसार, या उपक्रमांमुळे शिवाजी महाराजांचा इतिहास जिवंत राहू शकतो. सह्याद्रीतील दुर्गभ्रमंती ही केवळ साहसक्रिया नसून इतिहासाशी संवाद आहे. तरुणांनी हे जाणून घेणे आवश्यक आहे की प्रत्येक किल्ला हा स्वराज्याच्या संघर्षाची कथा सांगतो.
प्रशासनानेही गडकिल्ल्यांच्या संवर्धनासाठी दीर्घकालीन धोरण राबवण्याची गरज आहे. अनेक किल्ले आज जीर्णावस्थेत आहेत; मार्ग, पाणी, सुरक्षा, माहितीफलक यांची कमतरता आहे. पुरातत्त्व, वन आणि पर्यटन विभागांमध्ये समन्वय आवश्यक आहे. वैज्ञानिक पद्धतीने दुरुस्ती, प्रवेशमार्गांची सुधारणा, माहिती केंद्रे, संग्रहालये, प्रशिक्षित मार्गदर्शक, सुरक्षा व्यवस्था यांची उभारणी केल्यास किल्ले जागतिक वारसा पर्यटन केंद्र बनू शकतात.
विशेषतः वृद्ध, दिव्यांग आणि लहान मुलांसाठी किल्ल्यांवर पोहोचणे कठीण असते. काही महत्त्वाच्या किल्ल्यांवर पर्यावरणपूरक रोपवे किंवा यांत्रिक प्रवेशव्यवस्था उभारल्यास पर्यटन वाढेल. जगातील अनेक देशांनी पर्वतीय वारसा स्थळांवर अशी व्यवस्था केली आहे. महाराष्ट्रातही योग्य नियोजनाने हे शक्य आहे. यामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळेल, रोजगार निर्माण होतील आणि इतिहास लोकांपर्यंत पोहोचेल.
शिवाजी महाराजांचे पर्यटनदृष्टीने सादरीकरण जागतिक स्तरावर करण्याचीही आवश्यकता आहे. “शिवाजी फोर्ट सर्किट” किंवा “स्वराज्य ट्रेल” अशी संकल्पना विकसित करून देश-विदेशातील पर्यटकांना आकर्षित करता येईल. मल्टिमीडिया संग्रहालये, ध्वनिमुद्रित इतिहास, प्रकाश-ध्वनी कार्यक्रम, पुनर्रचित युद्धप्रदर्शने, ऐतिहासिक मार्गदर्शन, या माध्यमातून शिवचरित्र अनुभवात्मक पद्धतीने मांडता येईल. यामुळे महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक पर्यटन नकाशा उजळेल.
शिक्षणव्यवस्थेतही शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाचे सखोल अध्यापन आवश्यक आहे. पाठ्यपुस्तकापुरते मर्यादित न ठेवता प्रकल्प, दुर्गभेटी, ऐतिहासिक संशोधन, नाट्यप्रयोग, लोकपरंपरा यांचा समावेश केला तर विद्यार्थ्यांना इतिहासाशी भावनिक नाते जोडता येईल. शिवाजी महाराजांचे जीवन हे नेतृत्व, व्यवस्थापन, रणनीती, नैतिकता आणि राष्ट्रनिर्मिती यांचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. आधुनिक व्यवस्थापनशास्त्रातही त्यांच्या तत्त्वांचा अभ्यास केला जातो.
आजच्या शासनव्यवस्थेसाठीही शिवाजी महाराजांचे तत्त्वज्ञान मार्गदर्शक आहे. पारदर्शक प्रशासन, जनतेशी संवाद, स्थानिक सहभाग, संसाधनांचे संरक्षण, सीमासुरक्षा, आर्थिक स्वावलंबन,ही तत्त्वे आजही तितकीच लागू आहेत. “राजा प्रजेसाठी” ही संकल्पना लोकशाहीत “शासन जनतेसाठी” या रूपात दिसते. त्यामुळे शिवाजी महाराजांचे विचार आधुनिक लोकशाही मूल्यांशी सुसंगत आहेत.
महाराष्ट्राच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनात शिवाजी महाराजांचे स्थान अतुलनीय आहे. लोककला, पोवाडे, भारुडे, नाटक, चित्रकला, साहित्य, लोकपरंपरा, सर्वत्र त्यांचे स्मरण आहे. ते केवळ ऐतिहासिक व्यक्ती नाहीत तर सांस्कृतिक प्रतीक आहेत. स्वाभिमान, शौर्य, न्याय, करुणा आणि नेतृत्व यांचे मूर्तिमंत रूप म्हणून ते लोकमानसात जिवंत आहेत. त्यामुळे त्यांचे स्मरण भावनिक आणि बौद्धिक दोन्ही स्तरांवर होते.
मात्र या स्मरणाला कृतीची जोड देणे आवश्यक आहे. शिवजयंतीच्या दिवशी पुष्पहार अर्पण करणे महत्त्वाचे आहे, परंतु त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे समाजजीवनात त्यांची मूल्ये रुजवणे. स्वच्छता, शिस्त, प्रामाणिकता, स्त्रीसन्मान, पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक एकात्मता ही तत्त्वे अंगीकारल्यास शिवाजी महाराजांचे स्मरण अर्थपूर्ण ठरेल. अन्यथा जयंती उत्सव केवळ औपचारिक राहील.
आज महाराष्ट्राला जागतिक स्तरावर सांस्कृतिक नेतृत्व मिळवण्याची संधी आहे. गडकिल्ल्यांचे संवर्धन, शिवचरित्राचे जागतिक सादरीकरण, पर्यटन विकास, शिक्षणात समावेश, प्रशासनिक तत्त्वांचा अवलंब, या सर्व क्षेत्रांत समन्वित प्रयत्न झाले तर महाराष्ट्र इतिहास आणि आधुनिकता यांचा संगम साधू शकतो. शिवाजी महाराजांचे वारस म्हणून ही जबाबदारी आपली आहे.
शेवटी एक प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारावा, आपण शिवाजी महाराजांना आठवतो की समजतो? त्यांच्या प्रतिमेला वंदन करणे सोपे आहे; परंतु त्यांच्या तत्त्वांचे पालन करणे कठीण आहे. खरे शिवस्मरण म्हणजे स्वराज्याची भावना मनात जागवणे आणि समाजहितासाठी कार्य करणे. ३९६ वर्षांनंतरही त्यांचे विचार तितकेच सुसंगत आहेत, कारण ते मानवमूल्यांवर आधारित आहेत.
१९ फेब्रुवारीचा दिवस म्हणूनच महाराष्ट्रासाठी आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. स्वराज्याच्या शिल्पकाराला अभिवादन करताना आपणही स्वराज्याच्या मूल्यांना नव्याने जागवू या. गडकिल्ल्यांचे संरक्षण करू या, इतिहास जपू या, सुशासनाची मागणी करू या, समाजात सन्मान आणि न्याय टिकवू या. तेव्हाच शिवजयंती उत्सव नव्हे तर जनचळवळ बनेल. आणि तेव्हाच महाराष्ट्र खऱ्या अर्थाने शिवरायांचा महाराष्ट्र राहील.
