नागपूर प्रतिनिधी
नागपूरच्या ऐतिहासिक दीक्षाभूमीवर ७० व्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त देश-विदेशातील बौद्ध अनुयायांचा जनसागर लोटला आहे. निळे आणि पंचशील ध्वज, महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे छायाचित्र आणि त्यांच्या विचारांचा जागर यामुळे संपूर्ण परिसर भीममय झाला आहे. ‘बुद्ध अँड हिज धम्म’ या ग्रंथासह भारतीय संविधानाच्या प्रती खरेदी करण्यासाठी पुस्तकांच्या दुकानांवर अनुयायांची मोठी गर्दी उसळली असून, धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाला ज्ञान, शिक्षण आणि वैचारिक परिवर्तनाच्या चळवळीचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
भारतीय इतिहासात सामाजिक परिवर्तनाची क्रांतिकारी घटना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लाखो अनुयायी दाखल झाले आहेत. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी विजयादशमीच्या दिवशी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. जातिभेद, अस्पृश्यता आणि सामाजिक विषमतेने ग्रासलेल्या व्यवस्थेचा त्याग करून त्यांनी समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि मानवी प्रतिष्ठेवर आधारित जीवनाचा मार्ग स्वीकारला. या ऐतिहासिक घटनेच्या स्मरणार्थ दरवर्षी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनी दीक्षाभूमीवर अनुयायांचा महासागर उसळतो.
४० हून अधिक देशांतील अनुयायांची उपस्थिती
यंदाच्या धम्मचक्र प्रवर्तन दिनासाठी महाराष्ट्रासह देशातील विविध राज्यांतून आणि विदेशातूनही मोठ्या संख्येने बौद्ध अनुयायी नागपुरात दाखल झाले आहेत. ४० हून अधिक देशांतील भंतेगण, विचारवंत, संशोधक, अभ्यासक आणि माध्यम प्रतिनिधींच्या उपस्थितीमुळे या सोहळ्याला आंतरराष्ट्रीय महत्त्व प्राप्त झाले आहे. रेल्वेस्थानक, बसस्थानक आणि दीक्षाभूमीकडे जाणाऱ्या मार्गांवर अनुयायांची मोठी गर्दी दिसून येत आहे.
दीक्षाभूमी परिसरात निळे ध्वज, पंचशील ध्वज आणि बाबासाहेबांच्या विचारांचे संदेश सर्वांचे लक्ष वेधून घेत आहेत. विविध ठिकाणी बौद्ध धम्माशी संबंधित कार्यक्रम, अभिवादन आणि वैचारिक उपक्रमांच्या माध्यमातून महामानवाच्या विचारांना उजाळा दिला जात आहे. बाबासाहेबांच्या समताधिष्ठित समाजनिर्मितीच्या स्वप्नाची आठवण करून देणारे वातावरण संपूर्ण परिसरात अनुभवायला मिळत आहे.
‘बुद्ध अँड हिज धम्म’ आणि संविधानाच्या प्रतींसाठी झुंबड
दीक्षाभूमीवरील पुस्तकांच्या दुकानांमध्ये यंदा मोठी गर्दी पाहायला मिळत आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लिखित ‘बुद्ध अँड हिज धम्म’ या ग्रंथासह भारतीय संविधानाच्या प्रती खरेदी करण्यासाठी अनुयायांची झुंबड उडाली आहे. बौद्ध धम्म, आंबेडकरी विचारधारा, भारतीय संविधान, सामाजिक न्याय, इतिहास आणि महापुरुषांच्या जीवनकार्यावर आधारित पुस्तकांनाही वाचकांचा चांगला प्रतिसाद मिळत आहे.
धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त दीक्षाभूमीवर येणारे अनुयायी केवळ अभिवादन करून परतत नाहीत, तर बाबासाहेबांचे विचार समजून घेण्यासाठी आणि ते पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी वैचारिक साहित्याची खरेदीही करत आहेत. विशेषतः तरुणांमध्ये संविधान आणि आंबेडकरी साहित्याविषयी वाढत असलेली उत्सुकता ही सामाजिक परिवर्तनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानली जात आहे.
पुस्तकांच्या खरेदीतून शिक्षण, वाचन आणि वैचारिक प्रबोधनाला मिळणारे महत्त्व अधोरेखित होत आहे. बाबासाहेबांनी दिलेला ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’ हा संदेश केवळ घोषणांपुरता मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष कृतीत उतरवण्याचा प्रयत्न या गर्दीतून दिसून येत आहे.
८.९२ कोटींच्या निधीतून विशेष नियोजन
धम्मचक्र प्रवर्तन दिनासाठी नागपूर प्रशासनाने सुमारे ८.९२ कोटी रुपयांच्या विशेष निधीतून विविध सोयी-सुविधांचे नियोजन केले आहे. देश-विदेशातून येणाऱ्या अनुयायांची संख्या लक्षात घेऊन निवास, विश्रांती, पिण्याचे पाणी, आरोग्यसेवा, स्वच्छता आणि वाहतूक व्यवस्थेवर विशेष भर देण्यात आला आहे.
अनुयायांच्या विश्रांतीसाठी दीक्षाभूमी परिसरात सात डोमसह विविध ठिकाणी एकूण २४ डोम उभारण्यात आल्याची माहिती देण्यात आली आहे. गर्दीच्या ठिकाणी लहान मुले हरवू नयेत, यासाठी त्यांच्या हातात मोबाईल क्रमांक असलेले विशेष बेल्ट बांधण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. या उपायामुळे पालकांना मुलांची ओळख पटवणे आणि संपर्क साधणे सुलभ होण्यास मदत होणार आहे.
पिण्याच्या स्वच्छ पाण्यासाठी आरओ यंत्रणा उभारण्यात आली असून, पोलीस, महानगरपालिका, आरोग्य विभाग आणि सामाजिक संस्थांच्या समन्वयातून व्यवस्थापन करण्यात आले आहे. वाहतुकीची कोंडी टाळण्यासाठी विविध चौकांमध्ये बंदोबस्त आणि नियोजन करण्यात आले आहे. अनुयायांच्या मदतीसाठी अनेक ठिकाणी भोजनदान आणि अल्पोपहाराची व्यवस्थाही करण्यात आली आहे.
आरोग्यसेवेपासून सुरक्षा व्यवस्थेपर्यंत प्रशासनाची सज्जता
मोठ्या संख्येने अनुयायी दाखल होत असल्याने आरोग्याच्या दृष्टीनेही विशेष काळजी घेण्यात आली आहे. विविध ठिकाणी तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या सहभागातून आरोग्य शिबिरांचे आयोजन करण्यात आले आहे. आपत्कालीन परिस्थितीत तातडीने मदत उपलब्ध व्हावी, यासाठी आरोग्य यंत्रणा आणि संबंधित विभागांमध्ये समन्वय ठेवण्यात आला आहे.
पोलीस बंदोबस्त, वाहतूक नियंत्रण, स्वच्छता आणि मूलभूत सुविधांच्या व्यवस्थापनामुळे लाखो अनुयायांना सोयीस्करपणे धम्मभूमीला भेट देता यावी, यासाठी प्रशासन प्रयत्नशील आहे. सामाजिक संस्थांचे स्वयंसेवकही विविध सेवाकार्यांत सहभागी होत आहेत.
धम्मक्रांतीचा विचार आजही प्रेरणादायी
दीक्षाभूमीवरील गर्दी ही केवळ एका धार्मिक सोहळ्यापुरती मर्यादित नाही. ती सामाजिक समता, मानवी प्रतिष्ठा, शिक्षण, संविधानिक मूल्ये आणि वैचारिक स्वातंत्र्याच्या चळवळीचे प्रतीक आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्वीकारलेला बौद्ध धम्म हा विषमता आणि अन्यायाविरुद्ध उभा राहिलेल्या ऐतिहासिक परिवर्तनाचा महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
आजही देशातील सामाजिक विषमता, जातिभेद आणि अन्यायाच्या प्रश्नांच्या पार्श्वभूमीवर बाबासाहेबांचे विचार मार्गदर्शक ठरत आहेत. त्यामुळेच धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त दीक्षाभूमीवर होणारे अभिवादन, पुस्तकांची खरेदी आणि वैचारिक कार्यक्रम यांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
दीक्षाभूमीवरील अनुयायांचा महासागर, पुस्तकांच्या दुकानांवरील गर्दी आणि संविधानाविषयीची आस्था हेच बाबासाहेबांच्या विचारांचे खरे सामर्थ्य करणारे चित्र आहे.
