मुंबई प्रतिनिधी
देशभरातील कोट्यवधी कामगारांसाठी महत्त्वपूर्ण ठरणारे नवीन कामगार कायदे १ एप्रिलपासून अंमलात आले असून, कामाचे तास, ओव्हरटाईम आणि कर्मचाऱ्यांचे हक्क याबाबत मोठे बदल करण्यात आले आहेत. नव्या नियमांनुसार, ठरलेल्या वेळेपेक्षा अधिक काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना आता नियमित वेतनाच्या दुप्पट दराने मोबदला देणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. यामुळे ओव्हरटाईमच्या बाबतीत असलेला संभ्रम दूर होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
नव्या कामगार संहितेनुसार, दिवसाला ८ तास किंवा आठवड्याला ४८ तास ही कामाची कमाल मर्यादा निश्चित करण्यात आली आहे. या मर्यादेपलीकडे घेतलेले काम ‘ओव्हरटाईम’ म्हणून गणले जाणार असून, त्यासाठी कर्मचाऱ्यांना दुहेरी दराने वेतन देणे कंपन्यांसाठी अनिवार्य असेल. यामुळे अतिरिक्त कामासाठी योग्य मोबदला मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
विशेष म्हणजे, ओव्हरटाईम लादण्यापूर्वी कर्मचाऱ्यांची संमती घेणे हा महत्त्वाचा अटीनियम करण्यात आला आहे. यामुळे कर्मचाऱ्यांवर जबरदस्तीने जादा काम टाकण्याच्या प्रथेला आळा बसण्याची अपेक्षा आहे. त्याचबरोबर कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता, आरोग्यदायी वातावरण आणि पुरेसा विश्रांतीचा वेळ यांनाही या कायद्यांतर्गत प्राधान्य देण्यात आले आहे.
मात्र, या नियमांचा लाभ सर्वांनाच मिळेल असे नाही. व्यवस्थापकीय आणि प्रशासकीय पदांवर कार्यरत असलेल्या कर्मचाऱ्यांना या ओव्हरटाईमच्या कक्षेबाहेर ठेवण्यात आले आहे. पर्यवेक्षकीय (सुपरवायजरी) कर्मचाऱ्यांच्या बाबतीतही त्यांचा पगार आणि जबाबदाऱ्या यानुसार पात्रता ठरवली जाणार आहे. त्यामुळे उच्च पदस्थ किंवा विशिष्ट वेतनमर्यादेपलीकडील कर्मचाऱ्यांना या तरतुदींचा लाभ मिळण्याची शक्यता कमी आहे.
दरम्यान, नियोक्त्यांकडून ओव्हरटाईमचा मोबदला नाकारला गेल्यास कर्मचाऱ्यांना कायदेशीर पर्यायही उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. सुरुवातीला परस्पर चर्चेतून तोडगा काढण्याचा सल्ला देण्यात येत असला, तरी आवश्यक असल्यास कामगार आयुक्त, निरीक्षक-सह-सुविधाकर्ता किंवा वेतन न्यायाधिकरणाकडे तक्रार दाखल करता येणार आहे. अशा वेळी वेतन स्लिप, उपस्थिती नोंदी आणि रोजगार करार ही कागदपत्रे महत्त्वाची ठरणार आहेत.
एकंदरीत, नवीन कामगार कायद्यांमुळे कामगारांच्या हक्कांना बळ मिळण्यासोबतच औद्योगिक क्षेत्रात पारदर्शकता वाढण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. तथापि, या नियमांची प्रभावी अंमलबजावणी आणि नियोक्त्यांची जबाबदारी हीच पुढील काळात कसोटी ठरणार आहे.
