नवी दिल्ली वृत्तसंस्था
देशातील बहुप्रतीक्षित जनगणना २०२७ संदर्भात केंद्र सरकारने महत्त्वपूर्ण घोषणा केली आहे. तब्बल १६ वर्षांनंतर देशात जनगणनेची प्रक्रिया पार पडणार असून, यावेळी नागरिकांकडून नेमकी कोणती माहिती घेतली जाणार, याची ४० प्रश्नांची यादी समोर आली आहे. विशेष म्हणजे, या जनगणनेत नागरिकांची वैयक्तिक माहिती, शिक्षण, रोजगार, आर्थिक परिस्थिती, स्थलांतर, कुटुंबाची रचना आणि सामाजिक स्थिती यासह अनेक महत्त्वाच्या बाबींची नोंद केली जाणार आहे.
केंद्र सरकारच्या अधिसूचनेनुसार, बहुतांश राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये दुसऱ्या टप्प्यातील लोकसंख्या गणना २५ जानेवारी ते २८ फेब्रुवारी २०२७ या कालावधीत होणार आहे. त्यापूर्वी १० ते २४ जानेवारीदरम्यान स्वगणनेची (Self Enumeration) सुविधा उपलब्ध असेल. काही निवडणूकप्रभावित राज्ये आणि हिमाच्छादित भागांसाठी स्वतंत्र वेळापत्रक निश्चित करण्यात आले आहे.
जनगणनेत नागरिकांना विचारले जाणार ४० प्रश्न कोणते?
जनगणना २०२७ मध्ये प्रत्येक व्यक्तीची आणि कुटुंबाची विविध प्रकारची माहिती संकलित केली जाणार आहे. यासाठी निश्चित करण्यात आलेल्या प्रश्नांमध्ये पुढील बाबींचा समावेश आहे.
१. वैयक्तिक आणि कौटुंबिक माहिती
१. व्यक्तीचे संपूर्ण नाव काय आहे?
२. कुटुंबप्रमुखाशी असलेले नाते कोणते?
३. लिंग कोणते? (पुरुष, महिला किंवा इतर)
४. जन्मतारीख आणि वय किती?
५. सध्याची वैवाहिक स्थिती काय आहे?
६. विवाह झाला असेल तर विवाहाच्या वेळी वय किती होते?
७. धर्म कोणता आहे?
८. अनुसूचित जाती (SC) किंवा अनुसूचित जमाती (ST) यापैकी कोणत्या प्रवर्गात मोडता?
९. दिव्यांगत्व आहे का?
२. भाषा आणि शिक्षणासंबंधी माहिती
१०. मातृभाषा कोणती आहे?
११. इतर कोणत्या भाषा बोलता किंवा समजता?
१२. साक्षर आहात की निरक्षर?
१३. सध्या शैक्षणिक संस्थेत शिक्षण घेत आहात का?
१४. प्राप्त केलेली सर्वोच्च शैक्षणिक पात्रता कोणती?
३. रोजगार आणि व्यवसायासंबंधी माहिती
१५. मागील एका वर्षात कोणतेही काम केले आहे का?
१६. आर्थिक कामाचे स्वरूप कोणते आहे?
१७. व्यवसाय किंवा पेशा कोणता आहे?
१८. उद्योग, व्यापार किंवा सेवेचा प्रकार कोणता आहे?
१९. कामगार म्हणून कोणत्या श्रेणीत मोडता? (मालक, कर्मचारी किंवा कौटुंबिक कामगार)
२०. कोणते गैर-आर्थिक काम करता?
२१. नोकरीच्या शोधात आहात का किंवा काम करण्यासाठी उपलब्ध आहात का?
२२. कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी किती अंतर पार करता आणि कोणत्या वाहतुकीच्या साधनाचा वापर करता?
४. जन्मस्थान आणि स्थलांतरासंबंधी माहिती
२३. जन्मस्थान कोणते आहे?
२४. यापूर्वीचे निवासस्थान कोणते होते?
२५. स्थलांतर करण्याचे कारण काय आहे?
२६. सध्याच्या ठिकाणी किती काळापासून वास्तव्यास आहात?
२७. कायमचा निवासी पत्ता कोणता आहे?
५. महिला आणि बालकांसंबंधी माहिती
२८. सध्या जिवंत असलेल्या मुलांची संख्या किती आहे?
२९. आतापर्यंत जन्मलेल्या एकूण जिवंत मुलांची संख्या किती?
३०. मागील एका वर्षात जन्मलेल्या जिवंत मुलांची संख्या किती?
६. इतर महत्त्वाची माहिती
३१. कोविड-१९ लसीकरण झाले आहे का? झाले असल्यास त्याचे ठिकाण कोणते?
३२. किती बँक खाती आहेत?
३३. मोबाईल क्रमांक कोणता आहे?
३४. आधार क्रमांक (उपलब्ध असल्यास).
३५. मतदार ओळखपत्र क्रमांक (उपलब्ध असल्यास).
३६. पासपोर्ट क्रमांक (उपलब्ध असल्यास).
३७. वाहन चालविण्याचा परवाना आहे का?
वरील प्रश्नांचे विषय अधिकृत प्रश्नावलीतील माहितीवर आधारित आहेत. काही प्रश्नांचे उपप्रश्न स्वतंत्रपणे मोजल्यामुळे प्रश्नांची क्रमवारी व एकूण संख्या वेगळी दिसू शकते.
२०२१ ची जनगणना का रखडली?
भारतात यापूर्वीची जनगणना २०११ मध्ये दोन टप्प्यांत पार पडली होती. त्यानंतर २०२१ मध्ये पुढील जनगणना घेण्याचे नियोजन केंद्र सरकारने केले होते. पहिल्या टप्प्यात एप्रिल ते सप्टेंबर २०२० या कालावधीत घरांची यादी आणि निवासस्थानांची माहिती संकलित केली जाणार होती. तर दुसऱ्या टप्प्यात फेब्रुवारी २०२१ मध्ये प्रत्यक्ष लोकसंख्या गणना होणार होती.
या प्रक्रियेसाठी प्रशासकीय पातळीवर तयारीही करण्यात आली होती. मात्र, त्याच काळात देशात कोरोना महामारीचा प्रादुर्भाव वाढल्याने जनगणनेची संपूर्ण प्रक्रिया अनिश्चित काळासाठी पुढे ढकलण्यात आली. अखेर केंद्र सरकारने २०२७ मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय जाहीर केला.
यंदाच्या जनगणनेचे महत्त्व काय?
२०२७ ची जनगणना अनेक अर्थांनी महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे. यावेळी जातनिहाय गणनेचाही समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे देशातील विविध सामाजिक घटकांची लोकसंख्या, शैक्षणिक स्थिती, रोजगार, स्थलांतर आणि आर्थिक परिस्थिती यासंबंधी महत्त्वपूर्ण आकडेवारी उपलब्ध होणार आहे.
या आकडेवारीच्या आधारे केंद्र आणि राज्य सरकारांना भविष्यातील विकास योजना, कल्याणकारी योजना, आरक्षणविषयक धोरणे आणि सार्वजनिक सुविधांचे नियोजन करण्यास मदत होणार आहे.
विशेष म्हणजे, यावेळी जनगणना डिजिटल पद्धतीने करण्यावर भर देण्यात आला असून, नागरिकांना स्वगणनेचाही पर्याय उपलब्ध करून देण्यात येणार आहे. त्यामुळे देशाच्या लोकसंख्येचे अद्ययावत चित्र समोर येण्याची प्रतीक्षा आता संपणार आहे.
अधिकृत माहिती : [भारत सरकारचे जनगणना पोर्टल](https://censusindia.gov.in/census.website/en?utm_source=chatgpt.com)
