पुणे प्रतिनिधी
मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीला आपल्या अभिनयाने समृद्ध करणारे, संवादफेकीतून अंगावर रोमांच उभे करणारे आणि पडद्याबाहेरही माणुसकीची नाळ जपणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांना गुरुवारी डोणजे येथे शासकीय इतमामात अखेरचा निरोप देण्यात आला. वयाच्या ७५व्या वर्षी नानांनी घेतलेल्या अखेरच्या श्वासाने महाराष्ट्रासह संपूर्ण देशाला मोठा धक्का बसला. डोणजे येथील त्यांच्या शेतातील परिसरात अत्यंत शोकाकुल वातावरणात नानांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. त्यांचा मुलगा मल्हार पाटेकर यांनी मुखाग्नी दिला.
नानांच्या अंतिम दर्शनासाठी राजकीय, सामाजिक आणि कला क्षेत्रातील मान्यवरांसह असंख्य चाहते डोणजे येथे दाखल झाले होते. उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे, उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा पवार, केंद्रीय राज्यमंत्री मुरलीधर मोहोळ, मंत्री चंद्रकांत पाटील, खासदार सुनील तटकरे, तसेच चित्रपटसृष्टीतील अनेक कलाकार आणि नानांचे सहकारी उपस्थित होते. नानांचे अंतिम दर्शन घेताना अनेकांच्या डोळ्यांच्या कडा पाणावल्या. ज्यांच्या अभिनयाने आयुष्यभर प्रेक्षकांना हसवले, रडवले, विचार करायला भाग पाडले, त्याच नानांना निरोप देताना उपस्थितांचा कंठ दाटून आला.
शासकीय इतमामात पोलिसांनी बंदुकीच्या फैरी झाडून नानांना मानवंदना दिली. एक मनस्वी कलाकार, एक संवेदनशील माणूस आणि समाजाच्या वेदनेशी आपले नाते जोडून घेणारा असामान्य व्यक्तिमत्त्वाचा प्रवास अशा प्रकारे संपला. मात्र, त्यांच्या जाण्याने पडदा पडला असला तरी त्यांच्या अभिनयाचा आवाज, त्यांची संवादफेक आणि त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा पुढील अनेक पिढ्यांच्या स्मरणात कायम राहणार आहेत.
अभिनयाचं विद्यापीठच काळाच्या पडद्याआड
नाना पाटेकर म्हणजे केवळ एक अभिनेता नव्हता; ते स्वतःमध्ये अभिनयाचं एक विद्यापीठ होते. ‘परिंदा’पासून ‘क्रांतिवीर’पर्यंत, ‘अब तक छप्पन’पासून ‘वेलकम’पर्यंत आणि ‘नटसम्राट’पर्यंत त्यांनी प्रत्येक भूमिका आपल्या असामान्य शैलीने जिवंत केली. त्यांच्या संवादफेकीत आक्रमकता होती, शांततेतही अर्थ होता आणि नजरेतून भाव व्यक्त करण्याची विलक्षण ताकद होती.
पोलीस अधिकारी असो, सैनिक असो, गुन्हेगार असो, सामान्य माणूस असो किंवा रंगभूमीवरील ‘नटसम्राट’, नानांनी भूमिका साकारली नाही, तर ती अक्षरशः जगली. त्यामुळेच त्यांचा अभिनय केवळ मनोरंजन ठरला नाही; तो अनेकदा समाजाच्या मनाला आरसा दाखवणारा ठरला.
‘नटसम्राट’मधील गणपतराव बेलवलकर असो किंवा ‘क्रांतिवीर’मधील प्रखर भूमिका, नानांनी प्रेक्षकांना केवळ अभिनय पाहायला लावला नाही, तर त्या व्यक्तिरेखांच्या भावविश्वात घेऊन गेले. त्यांच्या आवाजातील धग आणि शब्दांमागची भावना आजही रसिकांच्या मनात घुमत राहील.
पडद्यावरचा हिरो आणि पडद्याबाहेरचा माणूस
नानांचं मोठेपण केवळ रुपेरी पडद्यापुरतं मर्यादित नव्हतं. प्रसिद्धीच्या झगमगाटात राहूनही त्यांनी स्वतःला त्या झगमगाटापासून दूर ठेवले. मोठ्या पार्ट्या, प्रसिद्धी आणि सेलिब्रिटी संस्कृतीपेक्षा त्यांना मातीशी, सामान्य माणसाशी आणि शेतकऱ्याच्या जगण्याशी जोडलेपण अधिक महत्त्वाचे वाटले.
शेतकऱ्यांच्या डोळ्यातील अश्रू त्यांना अस्वस्थ करत. दुष्काळाने महाराष्ट्रातील ग्रामीण भाग होरपळत असताना नाना केवळ भाषणांपुरते थांबले नाहीत. अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या साथीने त्यांनी शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबांसाठी प्रत्यक्ष काम सुरू केले. त्यातून ‘नाम फाउंडेशन’ उभे राहिले.
जलसंधारण, नदी-नाला पुनरुज्जीवन, जलसाठे, भूजल पुनर्भरण आणि ग्रामीण विकास अशा विविध माध्यमातून ‘नाम’ने अनेक गरजू कुटुंबांपर्यंत मदतीचा हात पोहोचवला. त्यामुळे नाना केवळ पडद्यावरचा नट राहिला नाही; तो संकटात उभा राहणारा माणूस बनला.
नानांना निरोप देताना मकरंद अनासपुरेंच्या डोळ्यांतही अश्रू
नाना आणि मकरंद अनासपुरे यांचं नातं केवळ सहकलाकारांचं नव्हतं. ते मैत्री, विश्वास आणि सामाजिक बांधिलकीचं नातं होतं. ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून दोघांनी एकत्रितपणे शेतकऱ्यांसाठी काम केले. नानांच्या अंतिम दर्शनावेळी मकरंद अनासपुरे भावूक झाले. लाडक्या मित्राला अखेरचा निरोप देताना त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते. हा क्षण उपस्थितांच्या काळजाला चटका लावून गेला.
‘नाना’ नावाची पोकळी कधीच भरून निघणार नाही
काही कलाकार लोकप्रिय होतात, काही सुपरस्टार होतात; पण काही व्यक्ती कलाकारापलीकडे जाऊन समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचा भाग बनतात. नाना पाटेकर हे त्यापैकीच एक.
त्यांनी अभिनय केला, पुरस्कार मिळवले, राष्ट्रीय स्तरावर गौरव मिळवला; पण त्यांच्या आयुष्याची खरी कमाई कदाचित त्यांच्या चाहत्यांच्या मनात होती. त्यांच्या एका संवादावर टाळ्या वाजल्या, त्यांच्या एका भूमिकेने डोळ्यात पाणी आणले आणि त्यांच्या सामाजिक कार्याने अनेकांच्या आयुष्यात आशेचा किरण निर्माण केला.
आज डोणजेच्या मातीत नानांचा देह पंचतत्त्वात विलीन झाला. शासकीय इतमामात बंदुकीच्या फैरींची सलामी झाली आणि हजारो चाहत्यांच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले. एक पर्व संपलं… एका अभिनय विद्यापीठाचा पडदा पडला.
पण नाना पाटेकर नावाचा कलाकार कधीच संपणार नाही.
कारण नट अनेक येतील… नटसम्राटही अनेक होतील… भूमिका अनेकजण साकारतील; पण पडद्यावरचा हिरो आणि पडद्याबाहेरचा खरा माणूस, नाना पाटेकर,पुन्हा होणे कठीण आहे.
