सहारनपूर, उत्तरप्रदेश:
उत्तर प्रदेशातील सहारनपूर येथे पंजाब नॅशनल बँकेच्या (PNB) करन्सी चेस्टमध्ये कोट्यवधी रुपयांच्या बनावट नोटा आढळल्याने बँकिंग क्षेत्रात खळबळ उडाली आहे. घंटाघर परिसरातील सोफिया मार्केट येथील PNBच्या करन्सी चेस्टमध्ये ऑडिटदरम्यान सुरुवातीला तब्बल ७.४० कोटी रुपयांच्या संशयास्पद व कथित बनावट नोटा आढळून आल्या. त्यानंतर सुरू असलेल्या तपासणीमध्ये बनावट नोटांचा आकडा आणखी वाढून सुमारे १७ कोटी रुपयांपर्यंत गेल्याचे वृत्त आहे. मात्र अंतिम आकडा अद्याप निश्चित झालेला नाही.
विशेष म्हणजे, हा प्रकार एका मोठ्या रकमेच्या तुटीमुळे नव्हे, तर आरबीआयकडे पाठवलेल्या रोख रकमेत ४.३६ लाख रुपयांची तफावत आढळल्याने उघडकीस आला. या छोट्याशा तुटीचा तपास करताना करन्सी चेस्टमध्येच अस्सल नोटांच्या जागी बनावट नोटा ठेवण्यात आल्याचा गंभीर संशय समोर आला.
४.३६ लाखांच्या तुटीने उघडला कोट्यवधींचा घोटाळा
मिळालेल्या माहितीनुसार, ऑगस्टच्या सुरुवातीला PNBच्या करन्सी चेस्टमधून मोठी रोकड अन्य ठिकाणी पाठवण्यात आली होती. त्यानंतर रकमांची मोजणी आणि जुळवणी करताना सुमारे ४.३० ते ४.३६ लाख रुपयांची तूट आढळली. या तफावतीची माहिती बँकेच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना देण्यात आली.
त्यानंतर बँकेने अंतर्गत चौकशी सुरू केली. चौकशीदरम्यान करन्सी चेस्टमधील रोकड, पॅकिंग, बंडल, नोंदवही आणि सीसीटीव्ही फुटेज तपासण्यात आले. याच तपासात मोठ्या प्रमाणावर संशयास्पद नोटा आढळून आल्या.
अस्सल नोटा काढून बनावट नोटा ठेवल्याचा संशय
प्राथमिक तपासात करन्सी चेस्टमध्ये ठेवलेल्या अस्सल नोटांच्या जागी बनावट नोटा ठेवण्यात आल्याचा संशय व्यक्त केला जात आहे. म्हणजेच, बँकेच्या अत्यंत सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या करन्सी चेस्टमधून अस्सल चलन बाहेर काढून त्याऐवजी बनावट चलन ठेवण्यात आल्याची शक्यता तपास यंत्रणा पडताळून पाहत आहे.
प्राथमिक ऑडिटमध्ये ७.४० कोटी रुपयांच्या बनावट नोटा आढळल्याचे सांगण्यात आले होते. मात्र नोटांची बंडलनिहाय तपासणी आणि मोजणी सुरू राहिल्याने नंतर ही रक्कम सुमारे १७ कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचल्याची माहिती समोर आली. अंतिम अहवालानंतरच प्रत्यक्ष आर्थिक गैरव्यवहाराची रक्कम स्पष्ट होईल.
तीन बँक अधिकारी संशयाच्या भोवऱ्यात
या प्रकरणी PNBचे वरिष्ठ विभागीय व्यवस्थापक रवि कुमार, करन्सी चेस्ट व्यवस्थापक सुशील शर्मा आणि हरियाणातील जगाधरी येथील करन्सी चेस्ट व्यवस्थापक अमित कुमार यांच्याविरोधात तक्रार दाखल करण्यात आली आहे. बँकेने या तिघांना निलंबित केले आहे. बँकेचे नोडल अधिकारी अरुण कुमार चौबे यांच्या तक्रारीवरून पोलिसांनी गुन्हा दाखल केला आहे.
याशिवाय करन्सी चेस्टमध्ये काम करणाऱ्या हाऊसकीपर विशाल कुमार याच्याविरोधातही स्वतंत्र कारवाई करण्यात आली आहे. प्राथमिक चौकशीत सीसीटीव्ही फुटेजमध्ये तो नोटांच्या बंडलमधून नोटा काढताना दिसल्याचे तपासात समोर आल्याचे वृत्त आहे. त्याच्याविरोधात चोरीचा स्वतंत्र गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे.
सीसीटीव्हीपासून कॅश रेकॉर्डपर्यंत तपास
या संपूर्ण प्रकरणाचा तपास आता पोलिसांनी व्यापक पातळीवर सुरू केला आहे. करन्सी चेस्टमधील सीसीटीव्ही फुटेज, रोकड पाठविण्याच्या नोंदी, कॅश रजिस्टर, नोटांची बंडलनिहाय पॅकिंग, मोजणी, जुळवणी आणि संबंधित शाखांमध्ये झालेल्या व्यवहारांची माहिती तपासली जात आहे.
बँकेच्या अधिकाऱ्यांशी तसेच करन्सी चेस्टशी संबंधित कर्मचाऱ्यांचीही चौकशी केली जात आहे. बनावट नोटा चेस्टमध्ये नेमक्या कुठून आल्या, त्या कोणी स्वीकारल्या, कोणत्या कालावधीत अस्सल नोटा बाहेर काढल्या गेल्या आणि या संपूर्ण प्रक्रियेत आणखी कोणाचा सहभाग होता, याचा तपास सुरू आहे.
SITकडून तपासाची शक्यता; इतर ठिकाणीही चौकशी
प्रकरणाचे गांभीर्य लक्षात घेऊन पोलिसांनी विशेष तपास पथकाची (SIT) स्थापना केल्याचे वृत्त आहे. तपासाचा विस्तार सहारनपूरपुरता मर्यादित न ठेवता हरियाणा, उत्तराखंड आणि शेजारील भागांपर्यंत केला जात असल्याचे समोर आले आहे. त्यामुळे बनावट नोटा तयार करणारे किंवा पुरवठा करणारे कोणते नेटवर्क यामागे आहे का, याचाही शोध घेतला जात आहे.
बँकेचा दावा : बनावट नोटा बाहेर वितरित झाल्या नाहीत
PNBच्या अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, आढळलेल्या संशयास्पद नोटा करन्सी चेस्टमध्येच होत्या. त्या बँकेच्या शाखांमध्ये किंवा ग्राहकांमध्ये वितरित झाल्याचे आतापर्यंत आढळलेले नाही. त्यामुळे या नोटा चलनप्रवाहात गेल्या होत्या का, याचीही तपासणी केली जात आहे.
बँकिंग व्यवस्थेच्या सुरक्षेवर गंभीर प्रश्न
करन्सी चेस्टमध्ये कोट्यवधी रुपयांच्या बनावट नोटा सापडणे ही अत्यंत गंभीर बाब मानली जात आहे. कारण करन्सी चेस्टमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोकड साठवली जाते आणि तिच्या मोजणीपासून पॅकिंगपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर कठोर नियंत्रण असते.
अशा परिस्थितीत एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर बनावट नोटा चेस्टमध्ये कशा पोहोचल्या आणि अस्सल नोटांच्या जागी त्या कशा ठेवल्या गेल्या, हा तपासाचा मुख्य मुद्दा ठरणार आहे. बँकेतील अंतर्गत नियंत्रण यंत्रणेत नेमकी कुठे त्रुटी राहिली, याचाही शोध घेतला जात आहे.
दरम्यान, पोलिस आणि बँकेच्या तपास यंत्रणेकडून नोटांची मोजणी व जुळवणी अद्याप सुरू आहे. त्यामुळे ७.४० कोटींचा सुरुवातीचा आकडा अंतिम नसून, तपास पूर्ण झाल्यानंतरच या कथित घोटाळ्याची नेमकी व्याप्ती आणि आर्थिक नुकसान स्पष्ट होणार आहे.
