मुंबई प्रतिनिधी
भारतीय रेल ने रेल्वे तिकीट रद्द करण्याच्या नियमांमध्ये महत्त्वपूर्ण बदल जाहीर केले असून नव्या नियमांमुळे तिकीट रद्द करण्याची प्रक्रिया अधिक कडक करण्यात आली आहे. गाडी सुटण्याच्या शेवटच्या क्षणी तिकीट रद्द करून जागा रिकामी ठेवण्याची प्रवृत्ती रोखण्यासाठी हा निर्णय घेण्यात आला आहे. नव्या नियमांनुसार, गाडी सुटण्याच्या ८ तासांपेक्षा कमी वेळ शिल्लक असताना तिकीट रद्द केल्यास प्रवाशांना कोणताही परतावा मिळणार नाही, अशी स्पष्ट तरतूद करण्यात आली आहे.
केंद्रीय रेल्वेमंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी मंगळवारी (ता.२४) रेल्वे व्यवस्थेतील सुधारणा करण्यासाठी या नव्या नियमांना मंजुरी दिली. तिकीट बुकिंगमध्ये होणारा गैरवापर रोखणे, तिकीट उपलब्धतेचे प्रमाण वाढवणे आणि प्रवाशांना अधिक पारदर्शक व कार्यक्षम सेवा देणे हा या बदलांचा मुख्य उद्देश असल्याचे रेल्वे मंत्रालयाकडून सांगण्यात आले.
रेल्वे प्रशासनाच्या मते, अनेक प्रवासी शेवटच्या क्षणी तिकीट रद्द करतात किंवा मोठ्या प्रमाणावर तिकीट बुक करून नंतर रद्द करतात. यामुळे इतर प्रवाशांना आरक्षण मिळण्यात अडचणी निर्माण होतात. त्यामुळे तिकीट रद्द करण्याच्या कालमर्यादेत बदल करून परताव्याचे नियम अधिक कठोर करण्यात आले आहेत.
परताव्याचे नवे नियम
नव्या नियमांनुसार तिकीट रद्द केल्यावर मिळणाऱ्या परताव्यात पुढीलप्रमाणे कपात होणार आहे:
• ७२ तासांपूर्वी तिकीट रद्द केल्यास – कमी शुल्क आकारून जवळपास पूर्ण परतावा
• ७२ ते २४ तासांदरम्यान – सुमारे २५ टक्के कपात
• २४ ते ८ तासांदरम्यान – ५० टक्क्यांपर्यंत कपात
• ८ तासांपेक्षा कमी वेळ शिल्लक असताना – कोणताही परतावा नाही
पूर्वीच्या नियमांनुसार गाडी सुटण्याच्या ४ तासांपूर्वी तिकीट रद्द केल्यास परतावा मिळत नसे. मात्र आता ही मर्यादा ८ तासांपर्यंत वाढवण्यात आली आहे.
तिकीट गैरवापर रोखण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर
तिकीटांच्या काळाबाजारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाने अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू केला आहे. ऑनलाइन बुकिंगमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या बॉट्स आणि फसवे सॉफ्टवेअर ओळखण्यासाठी विशेष प्रणाली विकसित करण्यात आली आहे.
याशिवाय, तिकीट बुकिंग प्रक्रियेत आधार आधारित ओटीपी पडताळणी सुरू करण्यात आली आहे. डेटा विश्लेषणाद्वारे IRCTC च्या प्रणालीतील सुमारे तीन कोटी बनावट खाती ओळखून ती बंद करण्यात आल्याचा दावा रेल्वे प्रशासनाने केला आहे.
प्रवाशांना वर्ग बदलण्याची सुविधा
नव्या नियमानुसार प्रवाशांना आता गाडी सुटण्याच्या ३० मिनिटांपूर्वीपर्यंत प्रवासाचा वर्ग (क्लास) बदलण्याची सुविधा उपलब्ध होणार आहे. पूर्वी ही सुविधा आरक्षण तक्ता तयार होण्यापूर्वीच मर्यादित होती. नव्या बदलामुळे प्रवाशांना त्यांच्या गरजेनुसार प्रवास श्रेणी बदलणे अधिक सोपे होणार आहे.
बोर्डिंग स्थानक बदलण्याची मुभा
प्रवाशांच्या सोयीसाठी आणखी एक महत्त्वाचा निर्णय घेण्यात आला आहे. गाडी सुटण्याच्या ३० मिनिटांपूर्वीपर्यंत प्रवासी डिजिटल पद्धतीने बोर्डिंग स्थानक बदलू शकतील. त्यामुळे एखादा प्रवासी मूळ स्थानकावरून गाडीत चढू शकला नाही, तरी पुढील सोयीच्या स्थानकावरून तो प्रवास सुरू करू शकतो.
कुठूनही करता येणार तिकीट रद्द
पूर्वी तिकीट रद्द करण्यासाठी संबंधित मूळ स्थानकावर जाण्याची अट होती. मात्र नव्या नियमानुसार देशातील कोणत्याही रेल्वे स्थानकावरून तिकीट रद्द करता येणार आहे.
तसेच ई-तिकिटांसाठी आवश्यक असलेली टीडीआर (Ticket Deposit Receipt) दाखल करण्याची अटही सुलभ करण्यात आली असून तिकीट रद्द केल्यानंतर परतावा स्वयंचलितपणे प्रवाशांच्या खात्यात जमा होणार आहे.
रेल्वे प्रशासनाच्या या निर्णयामुळे तिकीट बुकिंग प्रणाली अधिक पारदर्शक आणि प्रवाशांसाठी सोयीची होईल, असा दावा करण्यात येत आहे. मात्र शेवटच्या क्षणी तिकीट रद्द करणाऱ्या प्रवाशांना आता आर्थिक फटका बसणार असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
