उमेश गायगवळे, मुंबई
शेतकऱ्याच्या घरातून उठलेला हा नेता आजही भारतीय राजकारणातील स्थैर्याचा आधारस्तंभ
वाढदिवस हा एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्याचा उत्सव असतो. पण काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांच्या वाढदिवशी आपण फक्त त्यांना शुभेच्छा देत नाही; त्याऐवजी त्यांनी घडवलेला प्रवास आणि त्यांनी बदलून टाकलेला काळ यांचे चिंतन करतो.
शरदचंद्र गोविंदराव पवार हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व.
महाराष्ट्रातील शेतकरी घरातून निघून दिल्लीसह देशाची धोरणे घडवणारा नेता कित्येक दशकांनंतरही आपल्या कामाच्या उर्जेने आश्चर्यचकित करू शकतो, ही गोष्ट पवारांच्या संदर्भात पुन्हा सिद्ध होते. त्यांच्या ८५ वर्षांच्या सार्वजनिक जीवनात अनेक रंग आहेत. सहकार, प्रशासन, कृषी, संरक्षण, आपत्ती व्यवस्थापन, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे राजकीय स्थैर्य निर्माण करण्याची क्षमता.
किल्लारी भूकंप : संकटात क्षणाचाही विलंब नाही
नेत्याची खरी परीक्षा संकटात होते.
१९९३ चा किल्लारी–लातूर भूकंप ही महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सर्वाधिक दु:खद घटना.
या घटनेनंतर, जेव्हा शासनयंत्रणा हादरलेली, जनता निराश, आणि देशभरातून फक्त संवेदना येत होत्या, तेव्हा शरद पवारांनी संवेदना नाही, तर नेतृत्व दाखवले.
ते अनेक दिवस लातूरमध्ये कायम मुक्कामासारखेच थांबले.
अधिकाऱ्यांची आळशीपणाची चक्रे मोडली.
गावागावातून जाऊन परिस्थितीचे आकलन केले.
आणि तेथे सुरू झाले लातूर पुनर्वसन मॉडेल, जगभर अभ्यासले जाणारे.
तात्पुरती घरे, गावपातळीवरील निधी, थेट हस्तांतरण, व्यवस्थित आराखडे, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे भूकंपग्रस्तांच्या मनात आशेचा दिवा.
त्यांनी असे अनेक निर्णय लोकहीतासाठी घेतले.
हा अध्यायच सांगतो-
नेतृत्व म्हणजे फक्त सत्तेचा हक्क नाही, तर संकटात लोकांच्या हाती आधार देण्याची जबाबदारी.
सहकार : ग्रामीण विकासाला पाय देणारी दीर्घदृष्टी
महाराष्ट्राची सहकार परंपरा आज ज्या स्वरूपात उभी आहे, त्या परंपरेच्या मागे शरद पवारांची दीर्घदृष्टी आहे.
साखर कारखाने, दूध संघ, सहकारी बँका, ही केवळ संस्था नाहीत; त्या ग्रामीण महाराष्ट्राला उभं करणाऱ्या यंत्रणा आहेत.
सहकार म्हणजे शेतकऱ्याचा स्वाभिमान.
शेतकरी हा कर्जाच्या विळख्यातून सुटावा, त्याला बाजारपेठेची ताकद मिळावी, आणि गावागावात रोजगार निर्माण व्हावा, या हेतूनेच सहकार धोरणांना आकार देण्यात आला.
आजही सहकार म्हटलं की पहिल्या ओळीतील नाव पवार साहेबांचेच घेतले जाते.
ही परंपरा केवळ राजकीय शक्ती नव्हे, तर ग्रामीण भारताचे आर्थिक पाठबळ आहे.
कृषी धोरण : शेतकऱ्याला फक्त अनुदान नव्हे, तर भविष्यातील उद्योगाची ओळख
भारताचे कृषीमंत्री म्हणून पवारांनी दिलेल्या योगदानाची व्याप्ती आजही अभ्यासाचा विषय आहे.
२००४ ते २०१४ हा काळ भारतीय कृषीक्षेत्राच्या पुनरुज्जीवनाचा होता.
अन्नधान्य उत्पादनातील विक्रमी वाढ, तंत्रज्ञानाधारित शेतीचा प्रसार, बियाणे, संशोधन धोरणांचे आधुनिकीकरण, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, शेतकऱ्यांना थेट बाजाराशी जोडणारे निर्णय.
आज भारत भाजीपाला, दुग्धोत्पादन, फळे, धान्य यात जगात अग्रगण्य आहे.
या परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी पवारांचे ज्येष्ठ नेतृत्व उभे राहते.
त्यांच्या धोरणांनी शेतकऱ्याच्या हातात फक्त तात्पुरता दिलासा नाही, तर दीर्घकालीन उद्योग निर्माण केला.
२०१९ : राजकीय अस्थिरतेतून स्थैर्याचा मार्ग
महाराष्ट्राचा २०१९ चा राजकीय अध्याय हा भारतीय राजकारणातील सर्वात नाट्यमय क्षणांपैकी एक.
अनेक नेते संभ्रमात, अनेक पक्ष गोंधळात, आणि मतदार अस्वस्थ.
त्यात शांत होता एकच चेहरा- शरद पवार.
राजकीय परिस्थितीचे भान, पक्षांची मानसिकता, आणि जनतेच्या हिताचा विचार करून पवारांनी महाराष्ट्रात नवीन समीकरण घडवले.
पहाटेच्या शपथा, सत्ता उलटफेर, आणि अखेर महाविकास आघाडीची स्थापना.
या सर्व घडामोडींनी पवारांच्या डावपेचांची अचूकता पुन्हा सिद्ध केली.
समतोल साधणारी नेतृत्वशैली काय असते याचा तो आदर्श नमुना ठरला.
संघर्ष आणि साधेपणाची सांगड
राजकारणातील वजनदार नेता असूनही पवारांच्या वैयक्तिक जगण्यातील साधेपणा आजही कायम आहे.
कॅन्सरशी लढा असो, शस्त्रक्रिया असोत, त्यांनी कधीही काम थांबवले नाही.
पंचवीस वर्षांच्या तरुणासारखा कामाचा वेग, प्रवास, ग्रामीण जनतेशी संवाद, ही त्यांची आजवरची ओळख.
पत्नी प्रतीभाताईंचा धीर, मुलगी सुप्रिया सुळे यांची राजकीय समज, पुतणे अजित पवारांचे प्रशासनिक कौशल्य, या सर्वांनी पवार कुटुंब महाराष्ट्रातील एक विचारधारा बनले आहे.
परिवाराच्या संघर्षांनी आणि जिद्दीनेच पवारांच्या नेतृत्वाला आवश्यक मानवी संवेदना दिली.
आजच्या राजकारणात वेगाने बदल होत आहेत.
विचार क्षणोक्षणी बदलतात, भूमिका बदलतात, आणि नेतेही बदलतात.
परंतु नेतृत्वाची काही मूलभूत तत्त्वे काळानुसार बदलत नाहीत,
संकटात धैर्य, धोरणात दूरदृष्टी, कामात शिस्त, आणि जनतेशी मानवी नातं.
शरद पवार यांचा प्रवास ही याच तत्त्वांची जिवंत परंपरा आहे.
मातीचा सुगंध जपणारा नेता शरद पवार, त्यांचे शेतकऱ्यांची थेट संवाद होत असत शेतीची जाण असणारा नेता, शेतकऱ्यांच्या बांधावर जाऊन ठेचा भाकरी खाणारा नेता,
राजकारणातील महामेरू, राजकारण डावपेचातील तेल लावलेला पैलवान, जाणता राजा, अशा अनेक उपाध्यीनी त्यांना संबोधलं जातं..
महाराष्ट्राने अनेक नेते पाहिले, पण मार्गदर्शक म्हणून काहीच नावे पुढे येतात.
पवार त्यापैकी अग्रस्थानी आहेत.
त्यांचे वय वाढत आहे, पण त्यांची भूमिका अजूनही संपलेली नाही.
महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या राजकारणाला स्थैर्य, संतुलन आणि परिपक्वता देणारा आवाज म्हणून त्यांची गरज आजही आहे आणि उद्याही राहणार आहे.
राजकारणात वाद असतात, मते भिन्न असतात.
पण प्रभाव कसा असावा याचा मापदंड विचारायचा झाल्यास,
शरद पवार हे त्या मोजपट्टीतील एक श्रेष्ठ माप आहेत.
६० वर्षांचा कर्तृत्वाचा इतिहास वाचताना एकच गोष्ट जाणवते
शरद पवार हे फक्त पक्षाचे नेता नाहीत, ते महाराष्ट्राच्या जनभावनेचे नेता आहेत.
आणि कोणत्याही पदावर असताना माणसांना प्राधान्य दिलं.
त्यांचा जन्मदिन आपल्याला त्यांच्या वाटचालीतून प्रेरणा घेण्याची संधी देतो.
“जानताराजा” चा हा प्रवास पुढील पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरेल, यात शंका नाही.
