मोदींसोबतचा तो ‘सेल्फी’ पाहून तुम्हीही फसाल! फोटोमध्ये चक्क मृत राष्ट्राध्यक्ष अन् गैरहजर नेते; समोर आला एआयचा धक्कादायक खेळ

नवी दिल्ली वृत्तसंस्था

नवी दिल्लीत १२ आणि १३ सप्टेंबर रोजी झालेल्या १८व्या ब्रिक्स शिखर परिषदेदरम्यान सोशल मीडियावर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यासह रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन, चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग, ब्राझीलचे राष्ट्राध्यक्ष लुईझ इनासिओ लुला दा सिल्वा, दक्षिण आफ्रिकेचे राष्ट्राध्यक्ष सिरिल रामफोसा, संयुक्त अरब अमिरातीचे राष्ट्राध्यक्ष मोहम्मद बिन झायेद अल नाह्यान, तुर्कीचे राष्ट्राध्यक्ष रेसेप तय्यप एर्दोगान आणि इराणचे माजी राष्ट्राध्यक्ष इब्राहिम रईसी यांचा एकत्रित ‘ग्रुप सेल्फी’ असल्याचा दावा करणारा फोटो मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल झाला. मात्र, या फोटोची तथ्यपडताळणी केल्यानंतर तो प्रत्यक्ष छायाचित्र नसून कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने तयार केलेला बनावट फोटो असल्याचे समोर आले आहे.

This is not just a picture. It is a warning to some. pic.twitter.com/tmgPEtFsZe

— Muthukumar Subbaiah (@smkumarlakshmi) September 13, 2026

विशेष म्हणजे, व्हायरल छायाचित्रातील काही व्यक्ती २०२६च्या ब्रिक्स परिषदेलाच उपस्थित नव्हत्या. त्यामुळे फोटोच्या सत्यतेवर सुरुवातीपासूनच प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. भारतीय माध्यमांच्या वृत्तानुसार, इराणचे प्रतिनिधित्व राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियन यांनी केले होते; मात्र व्हायरल फोटोमध्ये २०२४ मध्ये हेलिकॉप्टर दुर्घटनेत मृत्यू झालेल्या इराणचे माजी राष्ट्राध्यक्ष इब्राहिम रईसी यांना दाखवण्यात आले आहे. हा या फोटोतील सर्वात स्पष्ट आणि गंभीर बनावटपणा आहे.

त्याचप्रमाणे ब्राझीलचे राष्ट्राध्यक्ष लुला दा सिल्वा हे परिषदेला उपस्थित नव्हते. ब्राझीलचे प्रतिनिधित्व परराष्ट्रमंत्री मौरो विएरा यांनी केले. संयुक्त अरब अमिरातीचे राष्ट्राध्यक्ष मोहम्मद बिन झायेद अल नाह्यान यांच्याऐवजी अबुधाबीचे युवराज शेख खालिद बिन मोहम्मद बिन झायेद यांनी प्रतिनिधित्व केले. तुर्कीचे राष्ट्राध्यक्ष रेसेप तय्यप एर्दोगान यांचाही या परिषदेत सहभाग नव्हता. असे असताना या सर्वांना नरेंद्र मोदी आणि अन्य नेत्यांसोबत एका सेल्फीमध्ये दाखवण्यात आले आहे.

कसा झाला फोटो व्हायरल?

‘हा केवळ एक फोटो नाही, तर काही लोकांसाठी इशारा आहे’, अशा आशयाच्या संदेशासह हा फोटो एक्सवर मोठ्या प्रमाणावर शेअर करण्यात आला. ब्रिक्स परिषद सुरू असतानाच हा फोटो समोर आल्याने अनेकांना तो प्रत्यक्ष परिषदेदरम्यान काढलेला फोटो असल्याचे वाटले. मात्र, विश्वसनीय माध्यमांमधील परिषद कव्हरेज आणि अधिकृत छायाचित्रांशी तुलना केल्यानंतर फोटोतील व्यक्ती आणि प्रत्यक्ष उपस्थितीमध्ये मोठी विसंगती आढळली.

तथ्यपडताळणीदरम्यान हा फोटो एआय कंटेंट शोधणाऱ्या साधनांमधूनही तपासण्यात आला. HIVE Moderation या साधनाने हा फोटो एआय-निर्मित किंवा डीपफेक असण्याची शक्यता ९९.९ टक्के असल्याचे दर्शविले. Sightengine या अन्य साधनानेही फोटो एआयद्वारे तयार झाल्याची शक्यता ९९ टक्के दर्शविली. OpenAIच्या पडताळणी साधनातूनही हा फोटो एआय टूल्सच्या मदतीने तयार झाल्याचे संकेत मिळाले.

अधिकृत परिषदेत नेमके काय घडले?

भारताच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या १८व्या ब्रिक्स परिषदेत विस्तारित ११ सदस्यीय गटातील देशांचे नेते आणि प्रतिनिधी सहभागी झाले. १२ सप्टेंबरला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ‘समावेशक जागतिक प्रशासन आणि बहुपक्षीयतेचे बळकटीकरण’ या विषयावरील सत्राचे अध्यक्षस्थान भूषवले. परिषदेनंतर ‘नवी दिल्ली ब्रिक्स नेत्यांची घोषणा’ स्वीकारण्यात आली.

पंतप्रधान मोदी यांनी रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांच्यासोबत स्वतंत्र द्विपक्षीय चर्चा केली. चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग, इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियन यांच्यासह विविध नेत्यांशीही मोदी यांच्या बैठका झाल्या. अधिकृत परिषदेत प्रत्यक्ष सहभागी झालेल्या नेत्यांची छायाचित्रे भारत सरकार आणि ब्रिक्सच्या अधिकृत माध्यमांवर उपलब्ध आहेत.

या पार्श्वभूमीवर सोशल मीडियावर व्हायरल झालेला कथित ‘ब्रिक्स ग्रुप सेल्फी’ हा प्रत्यक्ष घटनेचा पुरावा नसून एआयच्या माध्यमातून तयार करण्यात आलेला फोटो असल्याचे स्पष्ट होते. विशेष म्हणजे, प्रत्यक्ष परिषदेला उपस्थित नसलेल्या नेत्यांसोबत मृत इराणी माजी राष्ट्राध्यक्षांना दाखवण्यात आल्याने हा फोटो खोटा असल्याचे ठोस संकेत मिळतात.

एआयच्या माध्यमातून वास्तवदर्शी छायाचित्रे आणि व्हिडीओ तयार करण्याचे प्रमाण वाढत असताना, आंतरराष्ट्रीय घडामोडींशी संबंधित कोणतेही दृश्य सोशल मीडियावर दिसताच ते खरे मानण्यापूर्वी त्याची अधिकृत स्रोतांशी आणि विश्वसनीय तथ्यपडताळणी संस्थांशी पडताळणी करणे आवश्यक ठरत आहे. त्यामुळे ब्रिक्स परिषदेदरम्यान व्हायरल झालेला हा ‘ग्रुप सेल्फी’ खरा फोटो नसून एआय-निर्मित बनावट छायाचित्र आहे.