नवी दिल्ली वृत्तसंस्था
राष्ट्रीय सन्मानाशी संबंधित कार्यक्रमांमध्ये राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रगान सादर करण्यासाठी केंद्रीय गृह मंत्रालयाने नवी आणि अधिक स्पष्ट नियमावली जारी केली आहे. राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रगानाच्या सादरीकरणात एकसमानता राहावी, तसेच अचूक शब्द, योग्य उच्चार आणि निश्चित क्रमाचे पालन व्हावे, या उद्देशाने मंत्रालयाने सर्व राज्य सरकारे, केंद्रशासित प्रदेश तसेच केंद्र सरकारच्या विविध मंत्रालयांना सविस्तर मार्गदर्शक सूचना पाठवल्या आहेत.
गृह मंत्रालयाने ९ जुलै २०२६ रोजी सर्व राज्यांच्या मुख्य सचिवांना आणि केंद्र सरकारच्या विविध विभागांच्या सचिवांना पत्र पाठवून या नियमांची काटेकोर अंमलबजावणी करण्याचे निर्देश दिले आहेत. राष्ट्रीय कार्यक्रम, शासकीय समारंभ, शैक्षणिक संस्था तसेच इतर सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रगान सादर करताना या नियमांचे पालन करणे आवश्यक असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे.
प्रथम राष्ट्रगीत, त्यानंतर राष्ट्रगान
नव्या नियमांनुसार, एखाद्या कार्यक्रमात राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रगान या दोन्हींचे सादरीकरण होणार असल्यास सर्वप्रथम राष्ट्रगीत सादर केले जाईल. त्यानंतर राष्ट्रगान वाजवले किंवा गायले जाईल. या क्रमात कोणताही बदल करता येणार नसल्याचे गृह मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे.
ज्या राज्यांचे स्वतंत्र राज्यगीत आहे, त्या राज्यांमध्येही या नियमांचे पालन करावे लागणार आहे. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रातील ‘जय जय महाराष्ट्र माझा’ हे राज्यगीत सादर करतानाही राष्ट्रीय सन्मानाशी संबंधित प्रस्थापित नियमांचे पालन करण्यावर मंत्रालयाने भर दिला आहे.
अचूक शब्द आणि उच्चारांवर विशेष भर
राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रगान सादर करताना अनेकदा शब्दांमध्ये किंवा उच्चारांमध्ये होणाऱ्या त्रुटींकडे गृह मंत्रालयाने गांभीर्याने लक्ष वेधले आहे. राष्ट्रीय सन्मानाशी संबंधित या गीतांचे सादरीकरण करताना मूळ शब्द, योग्य भाषा, स्पष्ट उच्चार आणि निर्धारित स्वरूप यांचे काटेकोर पालन करावे, असे निर्देश देण्यात आले आहेत.
यासाठी नागरिक, शैक्षणिक संस्था आणि शासकीय कार्यालयांना अधिकृत व प्रमाणित माहिती सहज उपलब्ध व्हावी म्हणून राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रगानाचा अधिकृत पाठ तसेच योग्य उच्चारांची माहिती गृह मंत्रालयाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
सर्व घटनात्मक संस्थांनाही सूचना
या आदेशाची प्रत राष्ट्रपती सचिवालय, पंतप्रधान कार्यालय, सर्वोच्च न्यायालय, विविध उच्च न्यायालये, भारताचा निवडणूक आयोग तसेच इतर महत्त्वाच्या घटनात्मक संस्थांना पाठविण्यात आली आहे. संबंधित सर्व विभागांनी या नियमांची प्रभावी अंमलबजावणी करावी आणि राष्ट्रीय सन्मानाशी संबंधित प्रोटोकॉलचे काटेकोर पालन होत असल्याची खात्री करावी, असेही मंत्रालयाने नमूद केले आहे.
राष्ट्रीय प्रतीकांविषयी आदर आणि एकसमान पद्धतीची अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्याच्या दृष्टीने गृह मंत्रालयाने जारी केलेली ही नियमावली महत्त्वाची मानली जात असून, आगामी काळात शासकीय तसेच सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये तिची काटेकोर अंमलबजावणी होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
