नवी दिल्ली वृत्तसंस्था
भारतीय लष्कराने आपल्या गणवेश आणि शिस्तीच्या नियमांमध्ये व्यापक बदल करत ‘आर्मी युनिफॉर्म्स-2026’ ही 174 पानी नवी नियमावली लागू केली आहे. जवळपास दशकभरानंतर करण्यात आलेल्या या बदलांमुळे लष्कराच्या पोशाख, परंपरा, शिस्त आणि ओळख यामध्ये महत्त्वपूर्ण बदल होणार आहेत. विशेष म्हणजे ब्रिटिशकालीन अनेक परंपरा, प्रतीके आणि शब्दावली हटवून भारतीय संस्कृतीशी अधिक सुसंगत अशी नवी ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न या नियमावलीतून करण्यात आला आहे.
लष्कराच्या नव्या नियमावलीनुसार अधिकाऱ्यांच्या औपचारिक पोशाखात ‘क्लोज्ड-नेक बंदी जॅकेट’चा समावेश करण्यात आला आहे. भारतीय परंपरेतील पोशाख शैलीला अधिक महत्त्व देण्याच्या उद्देशाने हा निर्णय घेण्यात आल्याचे मानले जात आहे. स्वातंत्र्यानंतर अनेक दशकांनंतर प्रथमच लष्कराने ब्रिटिश प्रभाव असलेल्या औपचारिक परंपरांचा इतक्या मोठ्या प्रमाणावर पुनर्विचार केला आहे.
ब्रिटिशकालीन प्रतीकांना निरोप
नव्या नियमावलीत काही पारंपरिक समारंभिक घटक हटविण्यात आले आहेत. औपचारिक गणवेशातील पाऊच बेल्टचा वापर अनेक ठिकाणी बंद करण्यात आला असून परेडचे निरीक्षण करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना तलवार धारण करण्याची असलेली सक्तीही रद्द करण्यात आली आहे.
लष्कराच्या अधिकाऱ्यांच्या मते, या बदलांमागे परंपरा संपविण्याचा हेतू नसून त्यांचे आधुनिकीकरण करण्याचा उद्देश आहे. आधुनिक भारतीय समाज, लष्कराची बदलती भूमिका आणि व्यावसायिक गरजा लक्षात घेऊन हे बदल करण्यात आले आहेत.
सर्व जवानांसाठी नवा हिवाळी गणवेश
‘ड्रेस 3B’ नावाचा नवीन हिवाळी गणवेश सर्व पदांवरील जवानांसाठी लागू करण्यात आला आहे. या गणवेशात अँगोला शर्ट, बॅटल जॅकेट आणि बेरेट टोपीचा समावेश असेल. थंड हवामानातील कार्यक्षमता वाढविणे आणि एकसमानता राखणे हा या बदलामागील उद्देश असल्याचे सांगितले जाते.
अधिकाऱ्यांना आता बंदगला सूट, लाउंज सूट, कॉम्बिनेशन ड्रेस किंवा टायसह फुलबाह्यांच्या शर्टवर बंदी जॅकेट परिधान करण्याची अधिकृत परवानगी देण्यात आली आहे. या जॅकेटचा रंग साधा आणि गडद असणे आवश्यक असून त्यास अनुरूप औपचारिक पॅन्ट आणि बंद बूट घालावे लागतील.
‘रॉयल’ शब्दही इतिहासजमा
नव्या नियमावलीतील आणखी एक महत्त्वाचा बदल म्हणजे ब्रिटिश राजवटीची आठवण करून देणाऱ्या शब्दावलीचा टप्प्याटप्प्याने वापर बंद करणे. अनेक लष्करी संदर्भांमध्ये वापरला जाणारा ‘रॉयल’ हा शब्द अधिकृत वापरातून वगळण्यात आला आहे.
नियमावलीच्या प्रस्तावनेत अॅडज्युटंट जनरल लेफ्टनंट जनरल व्ही. पी. एस. कौशिक यांनी नमूद केले आहे की, आधुनिक भारताच्या मूल्यव्यवस्थेशी सुसंगत राहण्यासाठी जुन्या ब्रिटिशकालीन परंपरा, उपकरणे आणि शब्दावली यांचे पुनर्मूल्यांकन करण्यात आले आहे.
स्वदेशीकरणाच्या धोरणाशी सुसंगत पाऊल
केंद्र सरकार गेल्या काही वर्षांपासून संरक्षण दलांमध्ये स्वदेशीकरणाला चालना देत आहे. लष्करातील नवी नियमावलीही त्याच व्यापक धोरणाचा भाग मानली जात आहे. भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि राष्ट्रीय ओळख यांना अधिक प्राधान्य देण्याचा प्रयत्न या माध्यमातून दिसून येतो.
शिस्तीबाबत तडजोड नाही
गणवेशातील बदलांसोबतच शिस्तीच्या बाबतीत मात्र लष्कराने आपली भूमिका कायम ठेवली आहे. नव्या नियमावलीनुसार टॅटू आणि शरीरावर पिअर्सिंग करण्यावरील निर्बंध कायम राहतील. गणवेशात असताना ब्रेसलेट घालण्यास परवानगी नसेल. धार्मिक विधीच्या दिवशी केवळ एक पवित्र दोरा धारण करता येईल.
धार्मिक खुणा आणि चिन्हांच्या वापरावरही मर्यादा घालण्यात आल्या आहेत. मात्र शीख जवानांना त्यांच्या धार्मिक परंपरांनुसार अपवाद देण्यात आला आहे.
मिशा, सुगंधी द्रव्ये आणि वैयक्तिक देखभाल
लष्कराने मिशांच्या लांबीबाबतही स्पष्ट नियम निश्चित केले आहेत. मिशांची लांबी 12 सेंटीमीटरपेक्षा जास्त नसावी, असे नियमावलीत नमूद करण्यात आले आहे. तसेच गणवेशात असताना डिओडोरंट किंवा परफ्यूम वापरण्यास मनाई करण्यात आली आहे. मात्र आफ्टर-शेव्ह लोशन वापरण्याची परवानगी कायम ठेवण्यात आली आहे.
महिला अधिकाऱ्यांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक तत्त्वे
महिला अधिकाऱ्यांसाठीही नव्या नियमावलीत स्वतंत्र ड्रेस कोड निश्चित करण्यात आला आहे. साध्या रंगांच्या साड्या, तसेच सरळ टाचांपर्यंत येणाऱ्या पॅन्टसह कुर्ता-सलवार आणि दुपट्टा परिधान करण्यास परवानगी देण्यात आली आहे.
दुसरीकडे स्लीव्हलेस कुर्ते, पॅलाझो पॅन्ट आणि सिगारेट पॅन्ट यांना परवानगी देण्यात आलेली नाही. गणवेशात लिपस्टिक, रंगीत नेलपॉलिश, बिंदी आणि नथ यांच्यावरही निर्बंध घालण्यात आले आहेत. विवाहित महिला अधिकाऱ्यांना सिंदूर लावण्याची मुभा असेल; मात्र तो बेरेट किंवा पीक्ड कॅपखाली झाकलेला असावा लागेल.
सोशल मीडियावर मिश्र प्रतिक्रिया
नवीन ड्रेस कोडची माहिती सोशल मीडियावर समोर आल्यानंतर त्यावर विविध प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. काहींनी टॅटू आणि पिअर्सिंगवरील बंदीवर प्रश्न उपस्थित केले, तर काहींनी लष्करातील व्यावसायिकता आणि प्रशिक्षण याकडे अधिक लक्ष देण्याची गरज असल्याचे मत व्यक्त केले.
दुसरीकडे अनेकांनी शिस्त, एकसमानता आणि संस्थात्मक ओळख जपण्यासाठी अशा नियमांची आवश्यकता असल्याचे म्हटले आहे. लष्कराचे आधुनिकीकरण करताना त्याची शिस्त आणि व्यावसायिक मूल्ये कायम ठेवणे हेच या नियमावलीचे प्रमुख वैशिष्ट्य असल्याचे समर्थकांचे मत आहे.
भारतीयीकरण आणि परंपरांचे संतुलन
भारतीय लष्कराच्या नव्या नियमावलीकडे केवळ ड्रेस कोडमधील बदल म्हणून पाहता येणार नाही. ब्रिटिशकालीन वारशाचा पुनर्विचार, भारतीय सांस्कृतिक ओळखीला प्राधान्य, स्वदेशीकरणाला चालना आणि त्याचवेळी शिस्तीची कठोर चौकट कायम ठेवण्याचा प्रयत्न या नियमावलीतून दिसून येतो. त्यामुळे ही नियमावली भारतीय लष्कराच्या बदलत्या चेहऱ्याचे प्रतीक ठरणार का, याकडे संरक्षण क्षेत्रासह देशभरातील नागरिकांचे लक्ष लागले आहे.
