मुंबई प्रतिनिधी
मुंबईकरांची जीवनवाहिनी असलेल्या लोकल रेल्वेने दररोज लाखो प्रवासी प्रवास करतात. स्वस्त, जलद आणि सोयीचा प्रवास म्हणून लोकलला सर्वाधिक पसंती दिली जाते. मात्र आता दोन हजार रुपयांपेक्षा जास्त किमतीचे लोकल तिकीट किंवा पास UPIद्वारे खरेदी करणाऱ्या प्रवाशांच्या खर्चात वाढ होण्याची शक्यता आहे. १५ ऑक्टोबर २०२६पासून रेल्वेच्या दोन हजार रुपयांपेक्षा अधिक रकमेच्या UPI व्यवहारांवर पाच रुपये MDR आकारण्याची नवी व्यवस्था लागू होणार आहे. त्यावर १८ टक्के जीएसटी धरल्यास ५.९० रुपयांचा अतिरिक्त भार होऊ शकतो.
नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया अर्थात NPCIने १५ ऑक्टोबरपासून दोन हजार रुपयांपेक्षा जास्त रकमेच्या व्यक्ती-ते-व्यापारी UPI व्यवहारांसाठी ०.४ टक्के MDR लागू करण्याची घोषणा केली आहे. मात्र रेल्वे, इंधन, दूरसंचार, विमा आणि काही अन्य आवश्यक सेवांसाठी स्वतंत्र सवलतीचा दर ठेवण्यात आला असून रेल्वे व्यवहारांसाठी पाच रुपये प्रति व्यवहार MDR निश्चित करण्यात आला आहे.
याचा परिणाम मुंबईच्या लोकल प्रवाशांवर विशेषतः महागडे साप्ताहिक, पंधरवड्याचे, मासिक, त्रैमासिक, सहामाही किंवा वार्षिक पास खरेदी करणाऱ्यांवर होऊ शकतो. दोन हजार रुपयांची मर्यादा ओलांडणारा पात्र UPI व्यवहार असल्यास नव्या शुल्काचा परिणाम होईल. प्रथम श्रेणी किंवा वातानुकूलित लोकलचे तसेच लांब पल्ल्याच्या मार्गांवरील पास घेणाऱ्या प्रवाशांना याचा अधिक सामना करावा लागू शकतो.
मात्र एक महत्त्वाची बाब म्हणजे लोकल पासचे मूळ भाडे किंवा रेल्वेने निश्चित केलेला पासचा दर थेट वाढवण्यात आलेला नाही. वाढीचा संबंध UPIद्वारे करण्यात येणाऱ्या पात्र व्यवहाराशी आहे. त्यामुळे ‘लोकल पास महागला’ असे सरसकट म्हणण्याऐवजी UPIद्वारे महागडा पास किंवा तिकीट घेतल्यास अतिरिक्त शुल्क लागू होणार असे म्हणणे अधिक अचूक ठरेल.
रेल्वे तिकीट खरेदीसाठी UPI वापरणाऱ्या प्रवाशांनी ही बाब लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध माहितीनुसार हा बदल उपनगरीय तसेच लांब पल्ल्याच्या रेल्वे तिकिटांनाही लागू होऊ शकतो. रेल्वे स्थानकांवरील व्यवहार आणि ऑनलाइन व्यवहार याबाबत अंमलबजावणीची पद्धत संबंधित पेमेंट प्रणाली आणि रेल्वेच्या व्यवहार प्रक्रियेनुसार स्पष्ट केली जाईल.
दरम्यान, केंद्र सरकारने स्पष्ट केले आहे की MDR हा ग्राहकांवर लावलेला स्वतंत्र कर नसून तो व्यापारी पेमेंट व्यवस्थेतील शुल्क आहे आणि ग्राहकांकडून MDR थेट वसूल करू नये, असे बँकांना निर्देश देण्यात आले आहेत. त्यामुळे प्रत्यक्ष रेल्वे व्यवहारात ५.९०चा भार प्रवाशांकडून नेमका कसा वसूल केला जाईल, याबाबत रेल्वेच्या अंतिम व्यवहार पद्धतीकडे लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
दुसरीकडे, दोन हजार रुपयांपर्यंतचे पात्र UPI व्यवहार या नव्या MDRच्या कक्षेबाहेर राहतील. तसेच व्यक्ती-ते-व्यक्ती UPI व्यवहारांवर हा शुल्कबदल लागू होणार नाही. त्यामुळे मित्र, नातेवाईक किंवा अन्य व्यक्तीला पैसे पाठवण्याच्या व्यवहारावर याचा परिणाम होणार नाही.
मुंबईकरांसाठी याचा अर्थ एवढाच की, १५ ऑक्टोबरनंतर दोन हजार रुपयांपेक्षा जास्त किमतीचा रेल्वे पास किंवा तिकीट UPIने घेताना व्यवहाराच्या अंतिम रकमेवर लक्ष ठेवावे लागणार आहे. डिजिटल पेमेंट अधिक सोयीचे असले तरी त्याचबरोबर नव्या शुल्करचनेची माहिती असणे प्रवाशांसाठी आवश्यक ठरणार आहे.
