नवी दिल्ली प्रतिनिधी
डिजिटल माध्यमांवरील दिशाभूल करणाऱ्या आशयाला आळा घालण्यासाठी केंद्र सरकारने कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) संदर्भातील नियम अधिक कडक करण्याचा निर्णय घेतला आहे. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने (MeitY) ‘माहिती तंत्रज्ञान (मध्यवर्ती मार्गदर्शक तत्त्वे आणि डिजिटल मीडिया आचारसंहिता) नियमां’मध्ये सुधारणा करून एआय-निर्मित (AI-generated) मजकूर, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ याबाबत स्पष्ट जबाबदाऱ्या निश्चित केल्या आहेत. २० फेब्रुवारीपासून हे नियम लागू होणार असल्याचे अधिकृत सूत्रांनी सांगितले.
नव्या तरतुदीनुसार सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर एआयच्या साहाय्याने तयार केलेला कोणताही व्हिडिओ किंवा फोटो पोस्ट करताना तो ‘AI जनरेटेड’ असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करणे बंधनकारक असेल. यासोबतच अशा आशयावर डिजिटल वॉटरमार्क असणे आवश्यक राहील, ज्यामुळे त्या मजकुराचा उगम आणि तो एआयद्वारे तयार झाल्याची माहिती सहज ओळखता येईल.
सरकारचा भर विशेषतः डीपफेक तंत्रज्ञानाच्या गैरवापरावर आहे. एखाद्या व्यक्तीची बदनामी, आर्थिक फसवणूक किंवा समाजात तेढ निर्माण करण्याच्या उद्देशाने तयार केलेले डीपफेक व्हिडिओ प्रसारित केल्यास संबंधितांवर दंडात्मक तसेच फौजदारी कारवाई होऊ शकते. गंभीर प्रकरणांमध्ये तुरुंगवासाची तरतूदही लागू होईल, असे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले.
सोशल मीडिया कंपन्यांवरही जबाबदारी वाढविण्यात आली आहे. इंस्टाग्राम, एक्स (माजी ट्विटर), फेसबुकसह इतर मध्यस्थांना आक्षेपार्ह किंवा दिशाभूल करणारा एआय आशय आढळल्यास २४ तासांच्या आत तो हटवणे बंधनकारक असेल. नियमांचे उल्लंघन झाल्यास संबंधित प्लॅटफॉर्मवरही कारवाईची शक्यता आहे.
दरम्यान, संशयास्पद एआय आशयाबाबत नागरिकांना तक्रार नोंदविण्यासाठी ‘नॅशनल सायबर क्राइम रिपोर्टिंग पोर्टल’वर विशेष सुविधा उपलब्ध करून दिली जाणार आहे. माहिती व प्रसारणाशी संबंधित अधिकृत संप्रेषण यंत्रणांमार्फत या नियमांच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवले जाईल.
डिजिटल माध्यमांचा वाढता प्रभाव आणि एआय तंत्रज्ञानाचा झपाट्याने होणारा विस्तार लक्षात घेता पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व वाढविणे ही काळाची गरज असल्याचे मंत्रालयाचे मत आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर सर्जनशीलता आणि प्रगतीसाठी व्हावा, दिशाभूल किंवा फसवणुकीसाठी नव्हे, हा या सुधारणांचा गाभा असल्याचे सरकारी सूत्रांनी नमूद केले.
नव्या नियमांमुळे इंटरनेटवरील आशय अधिक जबाबदारीने प्रसारित होईल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. सोशल मीडिया वापरकर्ते, प्रभावक (इन्फ्लुएन्सर्स) आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म यांना या बदलांशी जुळवून घ्यावे लागणार आहे.
