नवी दिल्ली वृत्तसंस्था
ऑनलाईन फसवणूक, बनावट कागदपत्रांच्या आधारे घेतलेली मोबाईल कनेक्शन्स आणि सिमकार्डचा गैरवापर करून होणाऱ्या सायबर गुन्ह्यांना आळा घालण्यासाठी केंद्र सरकारने दूरसंचार क्षेत्रातील नियम आणखी कडक केले आहेत. एका व्यक्तीच्या नावावर देशभरात जास्तीत जास्त नऊ मोबाईल कनेक्शन्स ठेवता येणार असून, त्यापेक्षा अधिक कनेक्शन्स असलेल्या ग्राहकाला नवीन सिमकार्ड देण्यास दूरसंचार कंपन्यांना मनाई करण्यात आली आहे. या नियमाच्या अंमलबजावणीसाठी दूरसंचार विभागाने (DoT) तांत्रिक यंत्रणा अधिक सक्षम करण्याचे निर्देश दिले असून, २४ ऑगस्टपासून नवीन व्यवस्था लागू होणार आहे.
दूरसंचार विभागाच्या या निर्णयामुळे एअरटेल, रिलायन्स जिओ, व्होडाफोन आयडिया (Vi) आणि बीएसएनएलसह सर्व दूरसंचार कंपन्यांच्या ग्राहकांना आपल्या नावावर किती मोबाईल कनेक्शन्स आहेत, याची माहिती ठेवणे आवश्यक ठरणार आहे. विशेष म्हणजे, ही मर्यादा एका कंपनीपुरती मर्यादित नसून सर्व कंपन्यांमधील एकूण कनेक्शन्सवर लागू असेल.
२०१२ पासून मर्यादा, आता अंमलबजावणीला वेग
एका व्यक्तीच्या नावावर सिमकार्डची संख्या मर्यादित ठेवण्याची तरतूद यापूर्वीपासूनच अस्तित्वात आहे. मात्र, बनावट ओळखपत्रे, चुकीच्या कागदपत्रांवर घेतलेली सिमकार्ड आणि त्यांचा सायबर गुन्ह्यांसाठी होणारा वापर लक्षात घेता या नियमाची अंमलबजावणी अधिक कठोर करण्याचा निर्णय केंद्र सरकारने घेतला आहे.
सायबर गुन्हेगारांकडून दुसऱ्यांच्या नावावर सिमकार्ड घेऊन त्याचा वापर आर्थिक फसवणूक, बनावट कॉल, ओटीपी चोरी, बँक खात्यांशी संबंधित गैरव्यवहार तसेच डिजिटल अरेस्टसारख्या गुन्ह्यांमध्ये केला जात असल्याचे समोर आले आहे. त्यामुळे मोबाईल कनेक्शन देण्यापूर्वी ग्राहकाची ओळख आणि त्याच्या नावावर असलेल्या विद्यमान कनेक्शन्सची पडताळणी करण्यावर सरकारने भर दिला आहे.
जम्मू-काश्मीर आणि ईशान्य भारतात सहा सिमची मर्यादा
देशातील बहुतांश भागांसाठी एका व्यक्तीच्या नावावर कमाल नऊ सिमकार्ड ठेवण्याची मर्यादा आहे. मात्र, जम्मू-काश्मीर, आसाम आणि ईशान्य भारतातील राज्यांसाठी ही मर्यादा सहा सिमकार्डची आहे. या संवेदनशील आणि सीमावर्ती भागांमध्ये दूरसंचार कनेक्शन्सच्या गैरवापराचा धोका लक्षात घेऊन ही कमी मर्यादा लागू करण्यात आली आहे.
सर्व कंपन्यांची सिम एकत्र मोजली जाणार
ग्राहकांकडे वेगवेगळ्या कंपन्यांची सिमकार्ड असतील, तर त्यांची संख्या स्वतंत्रपणे मोजली जाणार नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीच्या नावावर जिओची चार, एअरटेलची तीन आणि Vi ची दोन सिमकार्ड असतील, तर एकूण संख्या नऊ होते. त्यामुळे अशा ग्राहकाला आणखी नवीन सिमकार्ड घेता येणार नाही.
२४ ऑगस्टपासून फोटो मॅचिंगची तपासणी
दूरसंचार विभागाने १७ ऑगस्ट रोजी टेलिकॉम कंपन्यांना नवीन तांत्रिक आणि प्रशासकीय प्रणाली लागू करण्याचे निर्देश दिले आहेत. २३ ऑगस्टपासून नऊ सिमकार्ड असलेल्या ग्राहकांचा फोटो ‘डिजिटल इंटेलिजन्स प्लॅटफॉर्म’ (DIP) वरील डेटाशी जोडण्याची प्रक्रिया सुरू होणार आहे.
त्यानंतर २४ ऑगस्टपासून नवीन सिमकार्ड देण्यापूर्वी ग्राहकाच्या फोटोची DIP वरील उपलब्ध माहितीसोबत पडताळणी केली जाणार आहे. एखाद्या ग्राहकाच्या नावावर आधीच निर्धारित मर्यादेइतकी सिमकार्ड असल्याचे आढळल्यास नवीन सिमसाठी केलेला अर्ज नाकारला जाईल.
चुकून अतिरिक्त सिम सुरू झाल्यास काय?
सुरुवातीच्या टप्प्यात कंपन्यांना रिअल-टाइम तपासणीऐवजी D+1 म्हणजे पुढील दिवशी पडताळणी करण्याची मुभा देण्यात आली आहे. या प्रक्रियेत एखादे अतिरिक्त कनेक्शन चुकून सक्रिय झाले, तर ते आढळल्यानंतर निलंबित करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
मात्र, ही व्यवस्था तात्पुरती असून ३० नोव्हेंबरपर्यंत सर्व दूरसंचार कंपन्यांना रिअल-टाइम फोटो मॅचिंग प्रणाली लागू करणे बंधनकारक करण्यात आले आहे.
प्रीपेड आणि पोस्टपेड दोन्ही ग्राहकांना लागू
नवीन नियम केवळ प्रीपेड ग्राहकांसाठी नसून प्रीपेड आणि पोस्टपेड अशा दोन्ही प्रकारच्या मोबाईल कनेक्शन्सना लागू असतील. नवीन सिमकार्डसाठी अर्ज करताना ग्राहकाने आपल्या नावावर असलेल्या विद्यमान कनेक्शन्सची अचूक माहिती देणे आवश्यक असेल.
मर्यादेपेक्षा जास्त कनेक्शन्स आढळल्यास अतिरिक्त कनेक्शन्सवर कारवाई होऊ शकते. त्यामुळे अनेक वर्षांपासून वापरात नसलेली किंवा आपल्या नावावर असल्याची माहिती नसलेली सिमकार्डही ग्राहकांनी तपासणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
तुमच्या नावावर किती सिम आहेत? ‘संचार साथी’वर तपासा
आपल्या नावावर किती मोबाईल कनेक्शन्स सुरू आहेत, याची माहिती ग्राहकांना केंद्र सरकारच्या ‘संचार साथी’ पोर्टल किंवा संबंधित ॲपच्या माध्यमातून तपासता येते. आपल्या नावावर अनोळखी किंवा आपण वापरत नसलेले कनेक्शन आढळल्यास त्याबाबत संबंधित यंत्रणेकडे तक्रार करता येते.
सायबर गुन्ह्यांना आळा घालण्याचा प्रयत्न
मोबाईल क्रमांक हा आज बँकिंग, यूपीआय, सोशल मीडिया, सरकारी सेवा आणि विविध डिजिटल व्यवहारांशी जोडलेला असल्याने सिमकार्डची ओळख आणि मालकी सुरक्षित ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे झाले आहे. बनावट कागदपत्रांच्या आधारे सिमकार्ड मिळवून त्याचा गुन्हेगारी कारवायांसाठी होणारा वापर रोखण्यासाठी सरकारने ही तांत्रिक यंत्रणा अधिक मजबूत करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
त्यामुळे नागरिकांनी आपल्या नावावर नोंद असलेल्या सर्व मोबाईल कनेक्शन्सची माहिती तपासून, अनोळखी किंवा वापरात नसलेली सिमकार्ड असल्यास त्याबाबत तातडीने योग्य ती कार्यवाही करणे आवश्यक आहे.
