संपादकीय
“वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे…” संत तुकाराम महाराजांच्या या अमर वचनात माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील नात्याचा गाभा सामावलेला आहे. झाडे, वनराई, पशुपक्षी आणि सृष्टीतील प्रत्येक घटक हा आपल्या अस्तित्वाचा अविभाज्य भाग आहे, हा संदेश संतांनी शेकडो वर्षांपूर्वी दिला. मात्र विकासाच्या अंधाधुंद शर्यतीत आधुनिक समाज हा संदेश विसरत चालल्याचे चित्र दिसते. परिणामी, आज पर्यावरणीय संकट केवळ चर्चेचा विषय राहिलेला नसून मानवी अस्तित्वासमोरील गंभीर आव्हान बनले आहे.
दरवर्षी ५ जून रोजी जगभरात जागतिक पर्यावरण दिन साजरा केला जातो. पर्यावरण संरक्षणाविषयी जनजागृती निर्माण करणे आणि शाश्वत विकासाची दिशा दाखवणे हा या दिवसामागील उद्देश आहे. मात्र पर्यावरण दिनाच्या निमित्ताने होणाऱ्या उपक्रमांकडे पाहिले असता, अनेकदा ते केवळ औपचारिकता बनून राहिल्याचे जाणवते. विशेषतः वृक्षारोपणाच्या बाबतीत ही बाब प्रकर्षाने दिसून येते.
आज विकासाच्या नावाखाली मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड होत आहे. रस्ते, मेट्रो प्रकल्प, औद्योगिक वसाहती, गृहनिर्माण प्रकल्प आणि शहरांचा विस्तार यासाठी हजारो झाडांचा बळी दिला जातो. त्याचवेळी वृक्षारोपण मोहिमांच्या माध्यमातून लाखो झाडे लावल्याचे दावे केले जातात. मात्र या दाव्यांमागील वास्तव तपासले असता अनेक प्रश्न उभे राहतात. झाडे लावली जातात, त्यांचे फोटो प्रसिद्ध होतात, आकडेवारी जाहीर होते; परंतु त्यापैकी किती झाडे प्रत्यक्षात जगतात, याचे उत्तर मात्र क्वचितच मिळते.
पर्यावरण दिनानिमित्त आयोजित होणाऱ्या वृक्षारोपण कार्यक्रमांमध्ये प्रसिद्धीचा भाग अधिक आणि संवर्धनाचा भाग कमी असल्याची टीका वारंवार केली जाते. वृक्षारोपणानंतर त्या रोपांची निगा, पाणीपुरवठा, संरक्षण आणि नियमित देखभाल याकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. परिणामी, काही महिन्यांतच अनेक रोपे सुकून जातात आणि संपूर्ण उपक्रमाचा हेतूच निष्फळ ठरतो. झाडे लावण्यापेक्षा ती जगवणे अधिक महत्त्वाचे आहे, हे सत्य आजही अनेक स्तरांवर दुर्लक्षित राहिले आहे.
विशेष म्हणजे वृक्षारोपणासाठी दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांचा निधी खर्च केला जातो. विविध योजनांमधून मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक तरतूद केली जाते. मात्र या खर्चाचे प्रत्यक्ष परिणाम कितपत दिसून येतात, याचे वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन होणे आवश्यक आहे. केवळ लागवड झालेल्या झाडांची संख्या सांगून पर्यावरण संवर्धनाची उद्दिष्टे पूर्ण होत नाहीत. जिवंत राहिलेल्या झाडांची संख्या, त्यातून वाढलेले हरित क्षेत्र आणि स्थानिक पर्यावरणावर झालेला सकारात्मक परिणाम हेच खरे यशाचे मापदंड ठरले पाहिजेत.
हवामान बदलाच्या संकटाने या प्रश्नाचे गांभीर्य आणखी वाढवले आहे. वाढते तापमान, अवकाळी पाऊस, अतिवृष्टी, दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास ही केवळ नैसर्गिक घटना नसून पर्यावरणीय असमतोलाची स्पष्ट चिन्हे आहेत. पृथ्वी सातत्याने इशारे देत आहे; मात्र मानवजात अजूनही विकास आणि पर्यावरण यांच्यातील संतुलन साधण्यात अपयशी ठरत आहे.
शहरांमध्ये हिरवाई झपाट्याने कमी होत आहे. काँक्रीटच्या जंगलांनी नैसर्गिक जंगलांची जागा घेतली आहे. परिणामी, हवेची गुणवत्ता खालावत आहे, उष्णता वाढत आहे आणि नागरिकांचे आरोग्य धोक्यात येत आहे. विकासाची गरज नाकारता येणार नाही; मात्र तो पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत असणे तितकेच आवश्यक आहे.
पर्यावरण संरक्षणाची जबाबदारी केवळ सरकार किंवा प्रशासनाची नाही. प्रत्येक नागरिकानेही आपल्या दैनंदिन जीवनात पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारल्या पाहिजेत. वर्षातून एक झाड लावणे आणि ते जगवण्याची जबाबदारी स्वीकारणे, पाण्याची बचत करणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे आणि सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवणे या छोट्या कृतीही मोठा बदल घडवू शकतात.
आज गरज आहे ती घोषणांमधून कृतीकडे वाटचाल करण्याची. ‘झाडे लावा’ हा संदेश महत्त्वाचा आहेच; पण त्याहून अधिक महत्त्वाचा संदेश म्हणजे ‘झाडे जगवा’. वृक्षारोपणाच्या प्रत्येक मोहिमेचा शेवट रोप लावण्याने नव्हे, तर ते वृक्ष बनून उभे राहिल्याने झाला पाहिजे. पर्यावरण दिनाचे खरे औचित्य तेव्हाच साध्य होईल, जेव्हा वर्षातून एक दिवस नव्हे तर प्रत्येक दिवस पर्यावरण संवर्धनासाठी समर्पित असेल.
