उमेश गायगवळे 9769020286
‘मृत्यूनंतर माणूस आपल्या कामाने जिवंत राहतो,’ असे नाना पाटेकर सांगायचे. त्यांच्या जाण्यानंतर या वाक्याचा अर्थ महाराष्ट्राला नव्याने उमगतो आहे. पडद्यावर संवाद फेकताना अंगावर काटा आणणारा हा अभिनेता पडद्याबाहेर मात्र शब्दांपेक्षा कृतीवर विश्वास ठेवणारा माणूस होता. जात, धर्म, श्रीमंती-गरीबी, प्रसिद्धी-प्रतिष्ठा या सगळ्या भिंती ओलांडून त्याने एकच गोष्ट पाहिली, माणूस! म्हणूनच नाना पाटेकर केवळ ‘अभिनेते’ नव्हते; ते माणुसकीच्या रंगमंचावरचे एक अस्सल पात्र होते.
नानांच्या अभिनयातील ‘क्रांती’ पडद्यावर दिसायची; पण त्यांच्या आयुष्यातील खरी क्रांती शेतकऱ्यांच्या अश्रूंमध्ये दिसली. २०१५ मध्ये महाराष्ट्र दुष्काळ, कर्जबाजारीपणा आणि शेतकरी आत्महत्यांनी होरपळत असताना नानांच्या मनाला या वेदनेने अक्षरशः हादरवून सोडले. एका वृत्तवाहिनीवरील आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांचे चित्रण पाहून त्यांनी नवी आलिशान गाडी घेण्यासाठी साठवलेले तब्बल दीड कोटी रुपये शेतकऱ्यांसाठी खर्च करण्याचा निर्णय घेतला. सुरुवातीला हजार शेतकरी कुटुंबांना प्रत्येकी १५ हजार देण्याचा त्यांचा विचार होता; मात्र विधवांच्या प्रत्यक्ष भेटीनंतर त्यांच्या मदतीची दिशा अधिक व्यापक झाली.
यातूनच नाना आणि अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांनी सप्टेंबर २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ उभारले. ही संस्था केवळ धनादेश वाटणारी संस्था राहिली नाही, तर ग्रामीण महाराष्ट्राच्या जगण्याला हात देणारी चळवळ बनली.
बुलढाणेकरांच्या स्मरणात नाना याच कारणामुळे कायमचे कोरले गेले आहेत. २५ ऑक्टोबर २०१५ रोजी नाना आणि मकरंद अनासपुरे बुलढाण्यात आले. बुलढाणा, अकोला आणि वाशिम जिल्ह्यांतील १३७ आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांच्या विधवांना प्रत्येकी १५ हजारांची मदत देण्यात आली. म्हणजेच त्या कार्यक्रमातून एकूण २० लाख ५५ हजारांची थेट आर्थिक मदत झाली.
यापूर्वीही विदर्भ आणि मराठवाड्यात नानांनी मदतीचा हात पुढे केला होता. उपलब्ध वृत्तानुसार विदर्भातील ६१ शेतकरी विधवांना प्रत्येकी १५ हजारांचे धनादेश देण्यात आले होते. मराठवाड्यातील ११३ कुटुंबांनाही अशाच पद्धतीने मदत देण्यात आली. त्या वेळी नाना-मकरंद यांनी मिळून सुमारे २४ लाख निधी उभा केला होता.
पण नानांच्या कामाचे मोजमाप केवळ या रकमांनी करणे म्हणजे त्यांच्या कार्याचा अपमानच ठरेल. कारण त्यांनी शेतकऱ्याला ‘दानाचा लाभार्थी’ म्हणून पाहिले नाही; तर त्याला जगण्याचा अधिकार असलेला माणूस म्हणून पाहिले. मदत देताना नानांच्या डोळ्यांत उपकाराची भावना नव्हती, तर सोबत उभे राहण्याची भावना होती. हाच त्यांच्या सामाजिक कार्याचा खरा गाभा होता.
नानांचे आणि मकरंद अनासपुरे यांचे कार्य पुढे दुष्काळ निवारण, पाणी संवर्धन, ग्रामीण विकास आणि शेतकरी कुटुंबांच्या पुनर्वसनापर्यंत पोहोचले. ‘नाम फाउंडेशन’च्या कामाचा विस्तार इतका मोठा झाला की अलीकडील अहवालांनुसार संस्थेने ७७ लाखांहून अधिक शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचल्याचे, ५० हजारांहून अधिक आपत्तीग्रस्त कुटुंबांना मदत केल्याचे आणि सुमारे पाच हजार विधवांना विविध स्वरूपात आधार दिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
हा आकडा मोठा आहे; पण नानांचे मोठेपण आकड्यांत मावणारे नव्हते.
ज्या माणसाने रंगभूमीला आपले खरे विद्यापीठ मानले, त्याने पडद्यावरही अभिनयाची एक नवी भाषा निर्माण केली. नाना लहानपणापासून नाटकांकडे ओढले गेले. रंगभूमीने त्यांच्या आवाजाला धार दिली, शरीरबोलीला अर्थ दिला आणि संवादातील विरामालाही अभिनयाचे सामर्थ्य दिले. ज्येष्ठ दिग्दर्शक मुजफ्फर अली यांनी १९७६ मध्ये दादरमध्ये एक नाटक पाहताना पंचविशीतील नानांचा अभिनय पाहिला आणि त्यांच्यातील विलक्षण ताकद ओळखली. त्यानंतर ‘गमन’मध्ये नानांना संधी मिळाली आणि १९७८ मध्ये त्यांचा चित्रपट प्रवास सुरू झाला.
‘गमन’पासून सुरू झालेला हा प्रवास ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘सलाम बॉम्बे!’, ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘नटसम्राट’ आणि ‘वेलकम’पर्यंत पोहोचला. खलनायक असो, पोलिस अधिकारी असो, क्रांतिकारी असो, बाप असो किंवा विनोदी व्यक्तिरेखा, नाना पात्राला साकारत नव्हते, ते पात्र जगत होते. ‘परिंदा’तील अण्णा असो वा ‘क्रांतिवीर’मधील प्रताप नारायण तिलक; त्यांच्या आवाजातला राग, डोळ्यांतील ज्वाला आणि संवादातील थरकाप प्रेक्षकांच्या मनात घर करून राहिला. ‘परिंदा’तील भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. त्यांच्या कारकिर्दीत तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि पद्मश्रीसह अनेक सन्मान आले.
पण पुरस्कारांनी नानांना मोठे केले नाही; नानांनी पुरस्कारांची उंची वाढवली.
त्यांच्या अभिनयात दिखावा नव्हता. आवाज कधी बंदुकीच्या गोळीप्रमाणे यायचा, तर कधी एखाद्या जखमी बापाच्या हुंदक्यासारखा. डोळ्यांनी ते जे सांगायचे, ते अनेकदा शंभर संवादांनाही शक्य झाले नसते. रंगभूमीवर घडलेला हा कलाकार कॅमेऱ्यासमोर आला आणि कॅमेऱ्यालाच अभिनय शिकवून गेला.
आणि म्हणूनच ‘क्रांतिवीर’ ही केवळ त्यांच्या एका चित्रपटाची ओळख राहात नाही. ती त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याची ओळख ठरते.
एकीकडे पडद्यावर अन्यायाविरुद्ध गर्जणारा नायक आणि दुसरीकडे पडद्याबाहेर आत्महत्याग्रस्त शेतकरी विधवेच्या घरात जाऊन तिचे दुःख ऐकणारा माणूस, हा विरोधाभासच नानांना महान बनवतो.
आज नाना नाहीत. त्यांचा आवाज थांबला आहे. त्यांच्या डोळ्यांतील ती ज्वाला पडद्यावरच उरली आहे. पण बुलढाण्याच्या गर्दे हॉलमध्ये मदतीचा हात मिळालेल्या त्या १३७ कुटुंबांच्या आठवणींत नाना आहेत. विदर्भाच्या शेतकऱ्यांच्या आशेच्या किरणांत नाना आहेत. मराठवाड्याच्या कोरड्या मातीत पाण्याचा थेंब निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांत नाना आहेत. रंगभूमीवरच्या प्रत्येक दमदार संवादात नाना आहेत आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, माणसाने माणसासाठी उभे राहावे, या विचारात नाना जिवंत आहेत.
नाना पाटेकर गेले नाहीत.
त्यांचा देह गेला; पण त्यांचा ‘माणूस’ अजूनही जिवंत आहे.
आणि कदाचित म्हणूनच त्यांच्या मृत्यूनंतरही त्यांच्या स्वतःच्याच शब्दांचा प्रत्यय येतो.
“माणूस आपल्या कामाने जिवंत राहतो.”
नाना पाटेकर यांनी अभिनय केला; पण शेवटी त्यांनी साकारलेली सर्वांत मोठी भूमिका होती, ‘माणूस’ होण्याची.
ही भूमिका मात्र काळाच्या पडद्यावरून कधीच उतरणार नाही.
