कोल्हापूर प्रतिनिधी
महाराष्ट्राच्या राजकीय, शैक्षणिक, सामाजिक आणि क्रीडा क्षेत्रावर आपल्या कार्याचा अमीट ठसा उमटवणारे ज्येष्ठ काँग्रेस नेते, माजी राज्यपाल, शिक्षणमहर्षी डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील (डॉ. डी. वाय. पाटील) यांचे मंगळवारी कोल्हापूर येथे वृद्धापकाळाने निधन झाले. ते ९० वर्षांचे होते. गेल्या काही महिन्यांपासून त्यांची प्रकृती अस्वस्थ होती. त्यांच्या निधनाने महाराष्ट्राने शिक्षण क्षेत्रातील एक दूरदृष्टीचा नेतृत्वकर्ता, तर देशाने एक अनुभवी राजकारणी आणि समाजसेवक गमावला आहे.
डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनाची बातमी समजताच राज्यभरातून शोक व्यक्त करण्यात आला. राजकीय, शैक्षणिक, औद्योगिक, क्रीडा आणि सामाजिक क्षेत्रातील मान्यवरांनी त्यांना श्रद्धांजली अर्पण करत त्यांच्या कार्याचा गौरव केला. हजारो विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडविणारे, ग्रामीण भागातील युवकांना उच्च शिक्षणाची दारे खुली करणारे आणि शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम बनविणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणून त्यांची ओळख कायम राहील, अशा भावना अनेकांनी व्यक्त केल्या.
साध्या शेतकरी कुटुंबातून उभारले शिक्षणाचे साम्राज्य
२२ ऑक्टोबर १९३५ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील अंबाप या छोट्याशा गावात एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून त्यांनी स्वतःचा संघर्षमय प्रवास सुरू केला. शिक्षण, समाजकारण आणि राजकारण या तिन्ही क्षेत्रांत सातत्याने कार्य करत त्यांनी स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.
त्यांनी उभारलेले शैक्षणिक विश्व आज देशातील सर्वात मोठ्या खासगी शैक्षणिक समूहांपैकी एक मानले जाते. महाराष्ट्रासह देशाच्या विविध भागांत त्यांनी वैद्यकीय, दंतवैद्यकीय, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, कायदा, नर्सिंग, फिजिओथेरपी, कृषी, आर्किटेक्चर आणि इतर अनेक शाखांतील उच्च शिक्षण संस्था उभारल्या. पुणे, नवी मुंबई आणि कोल्हापूर येथील डॉ. डी. वाय. पाटील विद्यापीठांनी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.
ग्रामीण व मध्यमवर्गीय विद्यार्थ्यांनाही जागतिक दर्जाचे शिक्षण मिळावे, या ध्येयातून त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक केली. त्यांच्या संस्थांमधून आज लाखो विद्यार्थी विविध क्षेत्रांत यशस्वी कारकीर्द घडवत आहेत.
राजकारणातही ठसा उमटवला
डॉ. डी. वाय. पाटील यांची राजकीय कारकीर्दही तितकीच उल्लेखनीय ठरली. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या माध्यमातून त्यांनी सक्रिय राजकारणात प्रवेश केला. १९५७ ते १९६२ या काळात ते कोल्हापूरचे महापौर होते. त्यानंतर १९६७ आणि १९७२ मध्ये पन्हाळा विधानसभा मतदारसंघातून ते आमदार म्हणून निवडून आले.
सामाजिक बांधिलकी, प्रशासकीय अनुभव आणि सार्वजनिक जीवनातील योगदान लक्षात घेऊन त्यांची विविध राज्यांच्या राज्यपालपदी नियुक्ती करण्यात आली. राज्यपाल म्हणूनही त्यांनी शिक्षण, विकास आणि प्रशासनातील पारदर्शकतेला प्राधान्य दिले. नंतर २०१८ मध्ये त्यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षात प्रवेश केला.
शिक्षणाबरोबरच आरोग्य आणि क्रीडा क्षेत्रातही मोठे योगदान
शिक्षणासोबतच आरोग्य क्षेत्रातही त्यांनी भरीव काम केले. अत्याधुनिक वैद्यकीय महाविद्यालये, बहुविशेषता रुग्णालये, संशोधन केंद्रे आणि चॅरिटेबल हॉस्पिटल्स उभारून गुणवत्तापूर्ण आरोग्यसेवा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला.
क्रीडा क्षेत्रातही त्यांचे योगदान विशेष राहिले. नवी मुंबईतील नेरुळ येथील जागतिक दर्जाचे डॉ. डी. वाय. पाटील स्टेडियम हे भारतीय क्रिकेटमधील महत्त्वाच्या स्टेडियमपैकी एक मानले जाते. येथे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने, आयपीएल स्पर्धा तसेच विविध राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन करण्यात आले आहे. भारतीय क्रीडाविश्वाला आधुनिक सुविधा उपलब्ध करून देण्यात त्यांचा मोठा वाटा राहिला.
सहकार क्षेत्रातही प्रभावी नेतृत्व
कोल्हापूर जिल्ह्यातील सहकार चळवळीतही त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. डी. वाय. पाटील सहकारी साखर कारखान्याच्या माध्यमातून ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना आर्थिक बळ देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. साखर उत्पादन, ग्रामीण रोजगारनिर्मिती आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यात या कारखान्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका राहिली.
पुरस्कारांनी गौरवलेले कार्य
शिक्षण, समाजसेवा आणि सार्वजनिक जीवनातील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल भारत सरकारने १९९१ मध्ये त्यांना ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने सन्मानित केले. याशिवाय अमेरिकेतील World University Roundtable, ब्रिटनमधील Nottingham Trent University तसेच शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर यांनी त्यांना मानद डॉक्टरेट आणि डी.लिट. पदव्या प्रदान करून त्यांच्या कार्याचा गौरव केला.
सामाजिक वारसा पुढे नेणारे कुटुंब
डॉ. डी. वाय. पाटील यांचा सामाजिक आणि राजकीय वारसा त्यांच्या कुटुंबीयांनीही पुढे नेला आहे. त्यांचे पुत्र सतेज (बंटी) पाटील यांनी महाराष्ट्र सरकारमध्ये मंत्री म्हणून काम पाहिले असून, डॉ. संजय डी. पाटील यांनी शैक्षणिक संस्थांच्या व्यवस्थापनात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. नातू ऋतुराज पाटील हेही सक्रिय राजकारणात कार्यरत आहेत.
शिक्षणविश्वासाठी मोठी पोकळी
शून्यातून विश्व निर्माण करण्याची क्षमता, दूरदृष्टी, सामाजिक बांधिलकी आणि शिक्षणाला विकासाचे सर्वात प्रभावी साधन मानणारी विचारसरणी यामुळे डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे नाव महाराष्ट्राच्या इतिहासात कायम स्मरणात राहील. त्यांच्या निधनाने केवळ एका शिक्षणसंस्थेच्या संस्थापकाचा नव्हे, तर लाखो विद्यार्थ्यांना संधी उपलब्ध करून देणाऱ्या एका युगपुरुषाचा अंत झाला आहे. शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा, सहकार आणि समाजसेवा या सर्व क्षेत्रांतील त्यांचे योगदान भावी पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरणार आहे.
