उमेश गायगवळे 9769020286
गेल्या आठ-दहा दिवसांपासून महाराष्ट्राच्या राजकारणात एक शब्द प्रचंड गाजत आहे – “ऑपरेशन टायगर”. कोण करतंय? कशासाठी करतंय? कुणाच्या इशाऱ्यावर चाललंय? याचं उत्तर अधिकृतपणे कोणी देत नसले तरी राजकारणात घडणाऱ्या घटनांची साखळी पाहिली तर सामान्य माणसालाही चित्र स्पष्ट दिसू लागलं आहे. मुंबई ते दिल्ली, दिल्ली ते मुंबई, खास विमानं, बंद दरवाज्यांमागील बैठका, अचानक बदललेली भूमिका, रातोरात बदललेली निष्ठा आणि सकाळी उठल्यावर आलेल्या राजकीय भूकंपाच्या बातम्या… हे सगळं पाहताना प्रश्न पडतो की, देशात लोकशाही सुरू आहे की राजकीय प्रयोगशाळा?
महाराष्ट्राने अनेक राजकीय उलथापालथी पाहिल्या. पक्ष फुटले, नेते बदलले, सरकारे आली-गेली. पण गेल्या दशकभरात ज्या पद्धतीने विरोधी पक्षांचे अस्तित्व कमी करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत, ते लोकशाहीच्या दृष्टीने अत्यंत चिंताजनक आहेत. आज एका पक्षातील खासदार फुटतात. उद्या दुसऱ्या पक्षातील आमदार गायब होतात. परवा एखादा प्रादेशिक पक्ष अचानक सत्ताधारी छावणीत विलीन होतो. आणि नंतर सांगितलं जातं की हा सर्व लोकशाही प्रक्रियेचाच भाग आहे. पण लोकशाहीचा अर्थ जनादेशाचा सन्मान की जनादेशाची मोडतोड?
लोकांनी मतदान करताना एका विचारासाठी मतदान केलेलं असतं. एखाद्या पक्षाच्या झेंड्यासाठी, नेतृत्वासाठी, जाहीरनाम्यासाठी आणि त्या पक्षाने दिलेल्या आश्वासनांसाठी मतदान केलेलं असतं. पण निवडून आल्यानंतर तोच प्रतिनिधी काही महिन्यांत किंवा काही वर्षांत पक्ष बदलतो, तेव्हा तो केवळ स्वतःचा निर्णय नसतो. तो लाखो मतदारांच्या विश्वासावर घाव असतो.
उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेतील सहा खासदारांनी वेगळी भूमिका घेतल्याच्या बातम्या समोर आल्यानंतर महाराष्ट्रात संतापाची लाट उसळली. समर्थक रस्त्यावर उतरले. निषेध झाला. पुतळे जाळले गेले. पण या संतापामागे फक्त पक्षीय भावना नाहीत. हा संताप आहे विश्वासघाताचा. मतदारांना वाटतं की ज्यांच्यावर विश्वास ठेवून आम्ही मतदान केलं, त्यांनीच आमच्या मताचा सौदा केला.
ग्रामीण महाराष्ट्रात एक म्हण आहे – “साफ सोडून भुई बडवायची.” आज देशातील राजकारण नेमकं त्याच दिशेने जाताना दिसत आहे.
विरोधक उभे राहू नयेत, विरोधी पक्ष कमकुवत व्हावेत, त्यांचे नेते एकेक करून आपल्या छावणीत यावेत, त्यांची संघटना मोडून पडावी आणि अखेरीस सत्तेभोवतीच संपूर्ण राजकीय विश्व फिरावं, अशी मानसिकता लोकशाहीसाठी धोक्याची घंटा आहे.
गेल्या आठ दहा वर्षांचा भारताचा राजकीय इतिहास उघडून पाहिला तर अनेक राज्यांमध्ये अशाच घटनांची मालिका दिसते. बिहारमध्ये मित्र-शत्रूचे समीकरण वारंवार बदलले. मध्य प्रदेशात निवडून आलेले सरकार बदलले. आसाममध्ये विरोधी पक्षांतील अनेक मोठे नेते सत्ताधारी गटात दाखल झाले. गोवा, अरुणाचल प्रदेश, मणिपूर, झारखंड, उत्तराखंड, कर्नाटक, महाराष्ट्र यांसारख्या राज्यांमध्ये पक्षफोडी, गटबाजी, राजीनामे आणि सत्ता परिवर्तनाचे अनेक प्रयोग झाले. काही ठिकाणी संपूर्ण पक्षच दुसऱ्या पक्षात विलीन झाले. काही ठिकाणी निवडून आलेल्या जनादेशालाच वेगळी दिशा देण्यात आली.
लोकशाहीत विरोधी पक्ष हा शत्रू नसतो. तो लोकशाहीचा अत्यावश्यक स्तंभ असतो. संसद, विधानसभा, स्थानिक स्वराज्य संस्था यांचे सौंदर्यच मतभिन्नतेत आहे. पण जर विरोधी पक्षच उरला नाही, तर सत्तेवर अंकुश कोण ठेवणार? सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न कोण विचारणार? जनतेच्या समस्या कोण मांडणार?
आज देशात एक विचित्र वातावरण तयार होत आहे. विरोधात बोलणारा देशद्रोही ठरतो. प्रश्न विचारणारा विकासविरोधी ठरतो. मतभिन्नता व्यक्त करणारा संशयित ठरतो. आणि सत्तेच्या बाजूने उभा राहिला की तो अचानक राष्ट्रभक्त ठरतो. ही मानसिकता लोकशाहीची नसून हुकूमशाहीची पहिली पायरी असते.
पक्षांतरबंदी कायदा आहे. संविधान आहे. न्यायालये आहेत. निवडणूक आयोग आहे. पण कायद्यांपेक्षा राजकीय इच्छाशक्ती मोठी ठरू लागली की लोकशाहीच्या संस्था कमकुवत होतात. कायद्यांच्या पळवाटा शोधून जनादेशाचे गणित बदलण्याचे उद्योग सुरू राहतात. निवडणुकीत एका पक्षाच्या चिन्हावर निवडून यायचं आणि नंतर दुसऱ्या पक्षाच्या मंचावर जाऊन बसायचं, हा मतदारांचा अपमान नाही का?
आज सामान्य माणूस महागाई, बेरोजगारी, शेतीचे प्रश्न, शिक्षण, आरोग्य, उद्योग यांसारख्या विषयांवर उपाय शोधत आहे. पण राजकारणात मात्र कोण कुणाला फोडणार, कोण कुणाला घेऊन जाणार, कोण कुणाला संरक्षण देणार, कोणत्या रिसॉर्टमध्ये कोण थांबणार, याच चर्चा सुरू आहेत. लोकांचे प्रश्न मागे पडत आहेत आणि सत्तेची गणिते पुढे जात आहेत.
खासदार फुटले की त्यांना सुरक्षा. आमदार गेले की त्यांना पद. पक्ष बदलला की नवे सन्मान. मग प्रश्न पडतो की लोकशाहीतील निष्ठा ही विचारांशी असते की सत्तेशी? मतदारांनी दिलेला कौल इतका स्वस्त आहे का की तो राजकीय सोयीसाठी बदलता येईल?
महाराष्ट्राचा इतिहास संघर्षाचा आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यापासून महात्मा फुले, शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, प्रबोधनकार ठाकरे, यशवंतराव चव्हाण यांच्यापर्यंतची परंपरा विचारांची आहे. महाराष्ट्राने कधीही गुलामी स्वीकारलेली नाही. त्यामुळे महाराष्ट्रातील मतदार काही काळ शांत राहू शकतो; पण कायमचा गप्प बसत नाही.
आज जे लोक एका पक्षातून दुसऱ्या पक्षात जात आहेत, त्यांनी एक गोष्ट लक्षात ठेवावी. मतदार मूर्ख नाही. तो सर्व पाहतो आहे. त्याला सर्व समजत आहे. तो लगेच प्रतिक्रिया देत नसला तरी योग्य वेळी उत्तर नक्की देतो. भारतीय लोकशाहीचा इतिहास हेच सांगतो.
१९७७ मध्ये देशाने बलाढ्य सत्तेला धक्का दिला होता. अनेक राज्यांमध्ये जनतेने वेळोवेळी मोठमोठ्या नेत्यांना घरी बसवलं आहे. त्यामुळे सत्ता कायमची कुणाचीच नसते. जनतेचा संयम संपला की राजकीय समीकरणे एका रात्रीत बदलतात.
आज “ऑपरेशन टायगर”ची चर्चा आहे. उद्या कदाचित दुसऱ्या नावाने दुसरे ऑपरेशन येईल. पण प्रत्येक ऑपरेशनमुळे लोकशाही कमकुवत होत असेल, मतदारांचा विश्वास ढासळत असेल आणि विरोधी पक्षांचे अस्तित्व धोक्यात येत असेल, तर त्याचा गंभीर विचार करण्याची वेळ आली आहे.
कारण लोकशाही केवळ निवडणुकांवर चालत नाही. ती विश्वासावर चालते. मतदार आणि प्रतिनिधी यांच्यातील नात्यावर चालते. त्या नात्याचा पाया जर वारंवार तुटत गेला, तर लोकशाहीची इमारत कितीही भव्य दिसली तरी तिच्या भेगा वाढत जातील.
घडा भरत चालला आहे. असंतोष वाढत चालला आहे. लोकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होत आहेत. आणि इतिहास सांगतो, जेव्हा प्रश्न वाढतात तेव्हा उत्तर द्यावेच लागते. लोकशाहीत अंतिम न्यायालय हे जनता असते. तिचा निकाल उशिरा लागतो, पण तो लागतो नक्की.
ज्यांनी मतदारांच्या विश्वासावर राजकीय कारकीर्द उभी केली, त्यांनी किमान त्या विश्वासाचा मान राखला पाहिजे. कारण मतदारांचा विश्वास हा पक्षाच्या कार्यालयात तयार होत नाही. तो जनतेच्या मनात तयार होतो. आणि एकदा तो तुटला की कोणतेही ऑपरेशन, कोणतीही यंत्रणा, कोणतीही सत्ता तो पुन्हा जोडू शकत नाही.
आज महाराष्ट्र पाहतो आहे. देश पाहतो आहे. लोकशाही पाहते आहे. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जनता पाहते आहे. तिची स्मरणशक्ती कदाचित शांत असेल, पण ती कमकुवत नाही. योग्य वेळी तीच अंतिम निर्णय देणार आहे.
कारण लोकशाहीच्या जंगलात शेवटी सर्वात मोठा टायगर कोणताही नेता नसतो, कोणताही पक्ष नसतो, कोणतीही सत्ता नसते. त्या जंगलाचा खरा राजा असतो – जनतेचा मताधिकार. आणि त्याची डरकाळी एकदा घुमली की सगळे राजकीय शिकारी शांत होतात.
