कर्मवीरांचा ज्ञानदीप आजही तेवत आहे…

उमेश गायगवळे मुंबई

९ मे हा दिवस महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक इतिहासातील अत्यंत भावनिक दिवस मानला जातो. कारण याच दिवशी शिक्षणाच्या माध्यमातून लाखो गोरगरीब, बहुजन, शेतकरी, कष्टकरी आणि दलित विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात प्रकाश टाकणारे महान समाजसुधारक कर्मवीर भाऊराव पाटील यांची पुण्यतिथी असते. महाराष्ट्राच्या मातीत अनेक समाजसुधारक झाले, अनेकांनी शिक्षणाचा प्रसार केला; पण “शिक्षण हे श्रीमंतांचे मक्तेदारीचे साधन नसून ते सर्वसामान्यांचे हक्काचे शस्त्र आहे,” हे प्रत्यक्ष कृतीतून सिद्ध करणारे नाव म्हणजे कर्मवीर भाऊराव पाटील.

आज महाराष्ट्रात “रयत शिक्षण संस्था” हे नाव उच्चारलं की डोळ्यांसमोर एक विशाल वटवृक्ष उभा राहतो. शेकडो शाळा, महाविद्यालये, वसतिगृहे, लाखो विद्यार्थी आणि कोट्यवधी आयुष्यांना दिशा देणारी ही संस्था आज शिक्षणविश्वातील एक मोठं आंदोलन बनली आहे. पण या वटवृक्षाचं मूळ किती संघर्षमय होतं, हे आजच्या पिढीने समजून घेण्याची गरज आहे.

एका छोट्याशा शाळेतून सुरू झालेली क्रांती

सातारा जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक परिवर्तनाचा केंद्रबिंदू राहिला आहे. याच भूमीत भाऊराव पाटील यांनी शिक्षणक्रांतीची पहिली मशाल पेटवली. सन १९१९ मध्ये त्यांनी सातारा जिल्ह्यातील काले या गावात पहिली शाळा सुरू केली. ही केवळ शाळा नव्हती; तर ती सामाजिक समतेच्या क्रांतीची सुरुवात होती.

त्या काळात शिक्षण हे केवळ उच्चवर्णीय, श्रीमंत आणि शहरांमध्ये राहणाऱ्या लोकांपुरते मर्यादित होते. शेतमजुरांच्या, बहुजनांच्या, दलितांच्या मुलांनी शिक्षण घ्यावं, हा विचारच अनेकांना मान्य नव्हता. गरीब मुलांना शाळेच्या दारातही उभं राहू दिलं जात नव्हतं. जातीच्या नावावर अपमान, आर्थिक दारिद्र्य आणि सामाजिक बहिष्कार यामुळे लाखो मुलं शिक्षणापासून दूर होती.
अशा काळात भाऊरावांनी “रयत” म्हणजेच सामान्य जनता हिच्यासाठी शिक्षणाची दारे उघडली. “रयत शिक्षण संस्था” हे नावच त्यांच्या विचारधारेचं प्रतीक होतं. शिक्षण ही श्रीमंतांची मक्तेदारी नसून रयतेचा अधिकार आहे, हा संदेश त्यांनी दिला.

स्वतः उपाशी राहिले पण विद्यार्थ्यांना शिकवलं

आजच्या काळात शिक्षणसंस्था म्हणजे कोट्यवधींची उलाढाल, एसी कार्यालयं, मोठमोठ्या इमारती आणि जाहिरातींची स्पर्धा असं चित्र दिसतं. पण भाऊरावांच्या काळात परिस्थिती वेगळी होती. ते स्वतः गावोगावी फिरून धान्य गोळा करत. कुणाकडून ज्वारी, कुणाकडून बाजरी, तर कुणाकडून तांदूळ मागून विद्यार्थ्यांच्या वसतिगृहाचा खर्च चालवला जात असे.
विद्यार्थ्यांनी शिकावं म्हणून त्यांनी स्वतःच्या संसाराचाही त्याग केला. पत्नी लक्ष्मीबाई पाटील यांनीही या कार्यात खंबीर साथ दिली. अनेकदा घरात अन्न नसताना विद्यार्थ्यांना आधी जेवण दिलं जाई. “विद्यार्थी शिकला पाहिजे” हा त्यांचा ध्यास होता.

आज शिक्षणसम्राटांच्या संस्था लाखोंच्या फी आकारतात. गरीब पालकांच्या डोळ्यात पाणी आणतात. पण कर्मवीरांनी शिक्षणासाठी गरीबांच्या घरचे दिवे विझू दिले नाहीत. उलट त्यांच्या घरात ज्ञानाचा दिवा पेटवला.
‘कमवा आणि शिका’ योजनेची क्रांती
कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचं सर्वात मोठं योगदान म्हणजे “कमवा आणि शिका” ही योजना. आज अनेकजण कौशल्य विकासाच्या गप्पा मारतात; पण शंभर वर्षांपूर्वी भाऊरावांनी स्वावलंबी शिक्षणाची संकल्पना प्रत्यक्षात उतरवली होती.

विद्यार्थी दिवसा श्रम करायचे आणि रात्री शिक्षण घ्यायचे. कुणी शेतीत काम करायचं, कुणी वसतिगृह साफ करायचं, कुणी स्वयंपाकात मदत करायची. श्रमाला प्रतिष्ठा देणारी ही शिक्षणपद्धती होती.
त्या काळात अनेक श्रीमंत लोकांना हे मान्य नव्हतं. “काम करणारी मुलं काय शिकणार?” असा प्रश्न विचारला जात होता. पण भाऊरावांनी सिद्ध करून दाखवलं की श्रम आणि शिक्षण यांची सांगड घातली तर गरीब मुलगाही अधिकारी होऊ शकतो.
आजही ग्रामीण महाराष्ट्रात हजारो विद्यार्थ्यांना “कमवा आणि शिका” योजनेमुळे शिक्षण घेता आलं आहे. ही योजना म्हणजे सामाजिक न्यायाचं जिवंत उदाहरण ठरली.

जातीभेदाच्या भिंतीवर घाव

भाऊराव पाटील यांचं कार्य केवळ शिक्षणापुरतं मर्यादित नव्हतं. ते सामाजिक समतेचे लढवय्ये होते. त्यांनी अस्पृश्यतेविरोधात कठोर भूमिका घेतली. दलित विद्यार्थ्यांना वसतिगृहात प्रवेश दिला. सर्व जातींची मुलं एकत्र बसून जेवतील, शिकतील आणि राहतील अशी व्यवस्था केली.
त्या काळात हा विचार प्रचंड क्रांतिकारक होता. समाजातील सनातनी शक्तींनी त्यांना विरोध केला. त्यांच्यावर टीका झाली. पण भाऊराव मागे हटले नाहीत.

महात्मा फुले, शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा प्रभाव त्यांच्या कार्यावर स्पष्टपणे दिसून येतो. शिक्षणाशिवाय सामाजिक परिवर्तन अशक्य आहे, हे त्यांनी ओळखलं होतं.

शाहू महाराजांचा प्रभाव
राजर्षी शाहू महाराज यांच्या विचारांनी भाऊराव प्रभावित झाले होते. शाहू महाराजांनी बहुजनांसाठी शिक्षणाची दारे खुली केली. आरक्षणाचा पाया घातला. त्याच विचारांची मशाल भाऊरावांनी ग्रामीण महाराष्ट्रात नेली.
शाहू महाराजांनी भाऊरावांच्या कार्याचं कौतुकही केलं होतं. कारण त्यांनी प्रत्यक्ष गावपातळीवर शिक्षणाचं आंदोलन उभं केलं होतं.

वटवृक्ष कसा झाला?
काले येथील छोट्याशा शाळेपासून सुरू झालेली चळवळ पुढे महाराष्ट्रभर पसरली. गावोगावी शाळा उभ्या राहिल्या. वसतिगृहे सुरू झाली. ग्रामीण भागात शिक्षण पोहोचू लागलं.
रयत शिक्षण संस्था ही केवळ संस्था राहिली नाही; ती जनआंदोलन बनली. लाखो विद्यार्थी या संस्थेतून घडले. अनेक अधिकारी, शिक्षक, साहित्यिक, पत्रकार, राजकारणी आणि समाजसेवक तयार झाले.
आज रयत शिक्षण संस्थेच्या शेकडो शाखा महाराष्ट्रभर कार्यरत आहेत. हजारो शिक्षक आणि लाखो विद्यार्थी या संस्थेशी जोडलेले आहेत. हा वटवृक्ष उभा करण्यासाठी एका माणसाने आयुष्य झिजवलं.

आजचे शिक्षणसम्राट विरुद्ध कर्मवीर
आज शिक्षण क्षेत्राचं व्यापारीकरण झालं आहे. शाळा म्हणजे व्यवसाय आणि विद्यार्थी म्हणजे ग्राहक अशी मानसिकता वाढताना दिसते. प्रवेशासाठी देणग्या, लाखोंच्या फी, आलिशान इमारती आणि जाहिरातींचा बाजार सुरू आहे.

एका बाजूला कर्मवीर भाऊराव पाटील गावोगावी फिरून धान्य मागत होते; तर दुसऱ्या बाजूला आज काही शिक्षणसंस्था पालकांची आर्थिक लूट करताना दिसतात. गरीब विद्यार्थ्यांच्या हातात पुस्तक देण्याऐवजी त्यांच्याकडून फी वसूल करण्याची स्पर्धा लागली आहे.
आज अनेक शिक्षणसम्राट राजकीय ताकदीवर साम्राज्य उभं करतात. शिक्षणसंस्था म्हणजे प्रतिष्ठेचा विषय बनला आहे. पण कर्मवीरांसाठी शिक्षण म्हणजे सामाजिक परिवर्तनाचं शस्त्र होतं.

आज एखादा विद्यार्थी फी भरू शकला नाही तर त्याला वर्गाबाहेर काढलं जातं. पण कर्मवीरांच्या काळात गरीब विद्यार्थी हा संस्थेचा केंद्रबिंदू होता.
आज काही संस्था निकालांच्या जाहिराती देतात; पण विद्यार्थ्यांच्या जीवनमूल्यांबद्दल बोलत नाहीत. कर्मवीर मात्र “माणूस घडवणं” हेच शिक्षणाचं अंतिम उद्दिष्ट मानत होते.

आजच्या समाजसेवकांनी काय शिकावं?
आज समाजसेवा हा शब्द अनेकदा केवळ प्रसिद्धीसाठी वापरला जातो. सोशल मीडियावर फोटो, बॅनर आणि जाहिराती यालाच समाजकार्य समजलं जातं. पण कर्मवीरांचं कार्य निःस्वार्थ होतं.

त्यांनी कधी स्वतःचा गाजावाजा केला नाही. स्वतःच्या नावाचे पुतळे उभारले नाहीत. प्रसिद्धीची अपेक्षा ठेवली नाही. त्यांचं संपूर्ण आयुष्य रयतेसाठी समर्पित होतं.
आज अनेक जण शिक्षणसंस्था उभ्या करतात; पण विद्यार्थ्यांना माणूस म्हणून घडवतात का, हा प्रश्न आहे. गरीब विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यातील स्वप्न पाहण्याची संवेदनशीलता आजच्या शिक्षण व्यवस्थेत कमी होताना दिसते.
कर्मवीरांनी शिक्षणाला मानवतेची जोड दिली. त्यांच्यासाठी शिक्षण म्हणजे समाजातील शेवटच्या घटकाला उभं करण्याचं साधन होतं.

स्त्री शिक्षणासाठी योगदान

त्या काळात मुलींच्या शिक्षणाबद्दल समाजात मोठी उदासीनता होती. अनेक ग्रामीण भागांत मुलींना शाळेत पाठवलं जात नव्हतं. भाऊरावांनी मुलींसाठीही शिक्षणाची दारे खुली केली.
स्त्री शिक्षणाशिवाय समाजाची प्रगती होऊ शकत नाही, हे त्यांनी ओळखलं होतं. त्यामुळे ग्रामीण भागात मुलींसाठी शाळा आणि वसतिगृहे सुरू करण्यात आली.

विद्यार्थ्यांमध्ये रुजवलेले संस्कार
रयत शिक्षण संस्थेत केवळ पुस्तकांचं शिक्षण दिलं जात नव्हतं. विद्यार्थ्यांमध्ये श्रमप्रतिष्ठा, स्वावलंबन, समता, बंधुता आणि सामाजिक जबाबदारीचे संस्कार रुजवले जात होते.

भाऊराव म्हणायचे, “विद्यार्थी फक्त नोकरीसाठी शिकू नये; तर समाजासाठी जगायला शिकला पाहिजे.”
आज शिक्षणात गुणांच्या स्पर्धेला महत्त्व आहे; पण मूल्य शिक्षण हरवत चाललं आहे. कर्मवीरांची शिक्षणपद्धती आजही आदर्श वाटते.

आयुष्यभर संघर्ष
कर्मवीरांचं आयुष्य संघर्षांनी भरलेलं होतं. आर्थिक अडचणी, सामाजिक विरोध, राजकीय दबाव अशा अनेक संकटांचा त्यांनी सामना केला. पण त्यांनी कधी हार मानली नाही.

त्यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना “कर्मवीर” ही उपाधी देण्यात आली. ही केवळ उपाधी नव्हती; तर त्यांच्या जीवनकार्याचा सन्मान होता.
९ मे १९५९ रोजी त्यांचं निधन झालं. पण त्यांनी लावलेलं शिक्षणाचं रोपटं आजही लाखो विद्यार्थ्यांना सावली देत आहे.

आज गरज आहे नव्या कर्मवीरांची
आज महाराष्ट्रात शिक्षणाच्या मोठमोठ्या संस्था आहेत. तंत्रज्ञान आहे. डिजिटल युग आहे. पण तरीही ग्रामीण भागातील अनेक विद्यार्थी शिक्षणापासून दूर आहेत. गरीब पालक अजूनही फीच्या ओझ्याखाली दबलेले आहेत.

अशा वेळी कर्मवीर भाऊराव पाटील यांच्या विचारांची नव्याने गरज आहे. शिक्षण ही सेवा आहे, व्यवसाय नाही; हा विचार पुन्हा रुजवण्याची वेळ आली आहे.
आजच्या शिक्षणसम्राटांनी एकदा तरी कर्मवीरांचं आयुष्य वाचावं. त्यांनी स्वतः उपाशी राहून विद्यार्थ्यांना शिकवलं. आज मात्र काही जण विद्यार्थ्यांच्या भविष्यावर साम्राज्य उभं करताना दिसतात.

कर्मवीरांनी वंचितांना शिक्षण दिलं; आज अनेक संस्था गरीबांना शिक्षणापासून दूर ढकलताना दिसतात. ही तफावत समाजाने ओळखली पाहिजे.
कर्मवीर भाऊराव पाटील हे केवळ एका संस्थेचे संस्थापक नव्हते; ते सामाजिक परिवर्तनाचे शिल्पकार होते. त्यांनी शिक्षणाला मानवतेचं रूप दिलं. त्यांनी गरीबांच्या झोपडीत ज्ञानाचा दिवा लावला.

आज त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त महाराष्ट्राने स्वतःला एक प्रश्न विचारला पाहिजे, आपण शिक्षणाला सेवा मानतो की बाजार?
कारण कर्मवीरांनी उभारलेली “रयत” ही केवळ संस्था नाही; ती महाराष्ट्राच्या सामाजिक न्यायाची चळवळ आहे. एका छोट्याशा शाळेपासून सुरू झालेला हा प्रवास आज वटवृक्ष बनला असला, तरी त्या मुळाशी एका समाजसुधारकाची तपश्चर्या दडलेली आहे.

९ मे रोजी त्यांना अभिवादन करताना केवळ पुष्पहार अर्पण करून चालणार नाही; तर त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणं, हेच त्यांना खरं अभिवादन ठरेल.