मुंबई प्रतिनिधी
मुंबई : कुत्रा चावणे किंवा कुत्र्याने ओरखडा काढणे ही किरकोळ बाब समजून त्याकडे दुर्लक्ष करणे जीवघेणे ठरू शकते. कुत्र्याच्या लाळेतून रेबीजचा विषाणू शरीरात प्रवेश करण्याची शक्यता असल्याने चावा किंवा ओरखडा झाल्यानंतर जखम तातडीने स्वच्छ करून वैद्यकीय उपचार घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. विशेषतः रेबीजविरोधी लसीचा पहिला डोस घेण्यास कोणताही अनावश्यक विलंब करू नये.
रेबीज हा विषाणूमुळे होणारा गंभीर आजार असून, एकदा त्याची लक्षणे दिसू लागल्यानंतर तो जवळपास नेहमीच प्राणघातक ठरतो. संक्रमित प्राण्याच्या लाळेतून चावा, ओरखडा किंवा जखमेवर लाळ लागल्याने विषाणू शरीरात प्रवेश करू शकतो. शरीरात प्रवेश केल्यानंतर विषाणू मज्जासंस्थेतून मेंदूपर्यंत पोहोचतो. सुरुवातीला ताप, डोकेदुखी, अशक्तपणा, अस्वस्थता, चिंता किंवा चावलेल्या जागी वेदना, मुंग्या अथवा झिणझिण्या अशी लक्षणे दिसू शकतात. पुढील टप्प्यात पाण्याची भीती, गिळताना त्रास, अस्वस्थता, गोंधळ आणि मज्जासंस्थेशी संबंधित गंभीर लक्षणे दिसू शकतात.
कुत्रा चावल्यानंतर रेबीजची लक्षणे दिसण्याची वाट पाहणे अत्यंत धोकादायक आहे. लक्षणे सुरू होण्यापूर्वी प्रतिबंधात्मक उपचार घेतल्यास रेबीजपासून बचाव करता येतो. त्यामुळे चावा किंवा ओरखडा झाल्यानंतर शक्य तितक्या लवकर डॉक्टरांकडे जाऊन जखमेचे मूल्यांकन करून घेणे आणि आवश्यक असल्यास पोस्ट-एक्सपोजर प्रोफिलॅक्सिस (पीईपी) सुरू करणे गरजेचे आहे.
रेबीजविरोधी लसीचे वेळापत्रक व्यक्तीला यापूर्वी रेबीजची लस घेतली आहे की नाही, तसेच जखमेचे स्वरूप यावर अवलंबून असते. पूर्वी लसीकरण न झालेल्या व्यक्तींना डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार लसीचे अनेक डोस दिले जातात. त्यामुळे लसीचा पहिला डोस स्वतःहून ठरवण्याऐवजी डॉक्टरांकडून उपचाराचे योग्य वेळापत्रक निश्चित करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
जखम गंभीर असेल, त्वचा भेदून रक्तस्त्राव झाला असेल किंवा लाळ जखमेला अथवा श्लेष्मल त्वचेला लागली असेल, तर काही प्रकरणांमध्ये रेबीज इम्युनोग्लोबुलिन (आरआयजी) देण्याची आवश्यकता असते. हे प्रामुख्याने गंभीर स्वरूपाच्या संपर्कात लसीसोबत तातडीचे संरक्षण देण्यासाठी वापरले जाते. आरआयजी जखमेच्या आसपास शक्य तितक्या प्रमाणात दिले जाते. याचा निर्णय डॉक्टर घेतात.
कुत्रा चावल्यानंतर सर्वप्रथम जखम साबण आणि वाहत्या पाण्याने किमान १५ मिनिटे व्यवस्थित धुवावी. जखम घासू नये किंवा घरगुती उपाय म्हणून मिरची, हळद, चुना, तेल अथवा इतर पदार्थ लावू नयेत. जखम धुतल्यानंतर पोविडोन-आयोडिनसारखे योग्य अँटीसेप्टिक वापरता येते. रक्तस्त्राव होत असल्यास स्वच्छ कापडाने हलका दाब द्यावा आणि त्यानंतर तातडीने रुग्णालयात जावे.
कुत्र्याच्या चाव्यामुळे रेबीजसोबतच जिवाणू संसर्ग आणि टिटॅनसचा धोका असू शकतो. त्यामुळे डॉक्टर जखमेची स्थिती पाहून टिटॅनस प्रतिबंधक लस आणि आवश्यक असल्यास प्रतिजैविक औषधे देऊ शकतात. प्रत्येक कुत्र्याच्या चाव्याला अँटीबायोटिकची गरज असतेच असे नाही; त्याचा निर्णय वैद्यकीय तपासणीनंतर घेतला जातो.
कुत्रा पाळीव आणि लसीकरण झालेला असला तरी चावा किंवा ओरखडा झाल्यास वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे. कुत्र्याचे निरीक्षण, त्याचे लसीकरण आणि संपर्काचा प्रकार यांचा विचार करून डॉक्टर पुढील उपचार ठरवतात. रेबीजचा धोका टाळण्यासाठी ‘काही दिवस पाहू’ अशी भूमिका घेण्याऐवजी चावा किंवा ओरखडा झाल्यानंतर शक्य तितक्या लवकर वैद्यकीय मदत घेणे हाच सुरक्षित मार्ग आहे.
