हैदराबाद / वुहान :
वैद्यकीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या संगमातून जगाने एक ऐतिहासिक क्षण अनुभवला आहे. चीनमधील वुहान येथे बसलेल्या डॉक्टरांनी भारतातील हैदराबादमध्ये असलेल्या रुग्णावर यशस्वीपणे रोबोटिक शस्त्रक्रिया करून आरोग्य क्षेत्रात नवा अध्याय लिहिला आहे. तब्बल ३,९०० किलोमीटर अंतरावरून, ५-जी नेटवर्क आणि अत्याधुनिक रोबोटिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने ही शस्त्रक्रिया पार पडली.
१८ मे २०२६ रोजी पार पडलेली ही शस्त्रक्रिया जगातील पहिली “रिमोट रोबोटिक युरेटर री-इम्प्लांटेशन सर्जरी” मानली जात आहे. चीनमधील तोंगजी रुग्णालयातील प्रसिद्ध रोबोटिक मूत्ररोगतज्ज्ञ डॉ. सय्यद मोहम्मद घौस यांनी हैदराबादमधील ‘एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ नेफ्रोलॉजी अँड युरोलॉजी’ (AINU) येथे दाखल असलेल्या रुग्णावर ही गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया केली.
नेमकी शस्त्रक्रिया काय होती?
रुग्णाच्या मूत्रवाहिनीला (Ureter) पुन्हा मूत्राशयाशी जोडण्याची ही अत्यंत नाजूक आणि तांत्रिकदृष्ट्या अवघड शस्त्रक्रिया होती. सुमारे ९० मिनिटे चाललेल्या या प्रक्रियेत डॉक्टर प्रत्यक्ष ऑपरेशन थिएटरमध्ये उपस्थित नव्हते. ते वुहानमधील नियंत्रण कक्षात बसून रोबोटिक प्रणाली नियंत्रित करत होते.
रुग्णाच्या शरीरात लहान छेद घेऊन रोबोटिक उपकरणे आणि उच्च-रिझोल्यूशन 3D कॅमेरे बसवण्यात आले. डॉक्टरांच्या हातांची प्रत्येक हालचाल इंटरनेटद्वारे रोबोटिक हातांकडे पाठवली जात होती आणि ते यंत्र अत्यंत अचूकतेने शस्त्रक्रिया करत होते.
५-जी नेटवर्क ठरले गेमचेंजर
या शस्त्रक्रियेचा सर्वात महत्त्वाचा आधार होता ‘अल्ट्रा-लो लॅटेन्सी’ असलेले ५-जी नेटवर्क. शस्त्रक्रियेदरम्यान माहितीच्या प्रसारणात केवळ ६३ मिलिसेकंद इतकाच विलंब झाला. हा वेग मानवी प्रतिक्षिप्त क्रियेपेक्षाही अधिक जलद मानला जातो.
यामुळे डॉक्टरांना प्रत्यक्ष ऑपरेशन थिएटरमध्ये असल्यासारखाच अनुभव मिळाला. नेटवर्कमध्ये अगदी छोटा अडथळा आला असता, तर रुग्णासाठी गंभीर धोका निर्माण होऊ शकला असता. त्यामुळे या तंत्रज्ञानासाठी स्थिर आणि अतिजलद इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी अत्यावश्यक असल्याचे स्पष्ट झाले.
भारतीय डॉक्टरांची टीमही होती सज्ज
ही शस्त्रक्रिया पूर्णपणे “अनमॅन्ड” नव्हती. हैदराबादमधील स्थानिक सर्जिकल टीम ऑपरेशन थिएटरमध्ये उपस्थित होती. कोणतीही तांत्रिक अडचण किंवा आपत्कालीन परिस्थिती निर्माण झाल्यास तातडीने हस्तक्षेप करता यावा, यासाठी ही बॅकअप टीम सज्ज ठेवण्यात आली होती.
आरोग्यसेवेच्या भविष्यासाठी मोठी झेप
तज्ज्ञांच्या मते, ही केवळ एक वैद्यकीय कामगिरी नसून भविष्यातील आरोग्य व्यवस्थेची झलक आहे. ग्रामीण किंवा दुर्गम भागांमध्ये तज्ज्ञ डॉक्टर उपलब्ध नसण्याची समस्या या तंत्रज्ञानामुळे मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते.
भविष्यात मुंबई, दिल्ली किंवा परदेशात बसलेले डॉक्टर देशातील कोणत्याही गावातील रुग्णालयात असलेल्या रुग्णावर शस्त्रक्रिया करू शकतील, अशी शक्यता आता वास्तवाच्या अधिक जवळ पोहोचली आहे.
मात्र, आव्हानेही तितकीच गंभीर
या तंत्रज्ञानामुळे नवे प्रश्नही समोर आले आहेत. शस्त्रक्रियेदरम्यान नेटवर्क खंडित झाल्यास काय होईल? सायबर हल्ल्यांचा धोका कसा रोखला जाईल? एखादी वैद्यकीय चूक झाल्यास जबाबदारी नेमकी कोणाची असेल? अशा अनेक कायदेशीर आणि नैतिक मुद्द्यांवर अजून स्पष्ट नियमावली आवश्यक आहे.
याशिवाय रोबोटिक शस्त्रक्रिया प्रणाली अत्यंत खर्चिक असल्याने हे तंत्रज्ञान सर्वसामान्य रुग्णालयांपर्यंत पोहोचण्यासाठी अजून वेळ लागण्याची शक्यता आहे.
भारत-चीन तंत्रज्ञान सहकार्याची नवी दिशा
ही शस्त्रक्रिया चीनमधील तोंगजी रुग्णालय आणि भारतातील AINU यांच्या संयुक्त सहकार्याने पार पडली. ५-जी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स आणि डिजिटल हेल्थकेअर क्षेत्रातील वाढत्या गुंतवणुकीमुळे आशियाई देश आरोग्य तंत्रज्ञानात नवे नेतृत्व निर्माण करत असल्याचे या घटनेतून स्पष्ट झाले.
“अंतर” आता अडथळा राहणार नाही?
वैद्यकीय क्षेत्रात आता ‘डॉक्टर कुठे आहेत?’ यापेक्षा ‘नेटवर्क किती सक्षम आहे?’ हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरण्याची चिन्हे दिसत आहेत. युद्धक्षेत्र, दुर्गम गावे, अंतराळ मोहिमा अशा ठिकाणीही भविष्यात दूरस्थ शस्त्रक्रिया शक्य होऊ शकतात.
वुहान ते हैदराबाद दरम्यान झालेली ही शस्त्रक्रिया केवळ एका रुग्णावरील उपचार नव्हती, तर “सीमाविरहित आरोग्यसेवेच्या” नव्या युगाची घोषणा होती.
