उमेश गायगवळे, पत्रकार
२ ऑक्टोबर हा दिवस भारताच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा दिवस. राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांची जयंती म्हणून संपूर्ण देशात हा दिवस साजरा केला जातो. गांधीजी म्हणजे केवळ चरखा, खादी, सत्याग्रह किंवा अहिंसा नव्हे; तर अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य, सत्यासाठी संघर्ष करण्याची ताकद, साधेपणातून मोठे कार्य उभे करण्याची क्षमता आणि समाजातील शेवटच्या माणसाचा विचार करण्याची दृष्टी होय. आज २०२६ मध्ये भारत वेगाने बदलत असताना गांधीजींच्या विचारांकडे पुन्हा पाहण्याची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवते.
महात्मा गांधी यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला जनआंदोलनाचे स्वरूप दिले. दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रहाच्या अनुभवातून त्यांनी सत्य आणि अहिंसेची ताकद ओळखली. भारतात परतल्यानंतर चंपारण, खेडा आणि अहमदाबादसारख्या आंदोलनांपासून त्यांनी सामान्य जनतेच्या प्रश्नांना राष्ट्रीय आंदोलनाशी जोडले. असहकार आंदोलन, दांडी मार्च आणि भारत छोडो आंदोलन यांसारख्या ऐतिहासिक संघर्षांमधून त्यांनी ब्रिटिश सत्तेला आव्हान दिले. त्यांच्या आंदोलनांची ताकद केवळ राजकीय नव्हती; त्यामागे जनतेचा सहभाग, नैतिक दबाव आणि आत्मविश्वास होता.
गांधीजींच्या स्वातंत्र्याच्या कल्पनेत केवळ परकीय सत्ता जाणे एवढाच अर्थ नव्हता. गाव स्वावलंबी व्हावे, श्रमाला प्रतिष्ठा मिळावी, अस्पृश्यता नष्ट व्हावी, स्त्रियांना समान सन्मान मिळावा, हिंदू-मुस्लिम ऐक्य टिकावे आणि समाजातील दुर्बल घटकांना न्याय मिळावा, अशी त्यांची व्यापक भूमिका होती. त्यामुळेच गांधीजींचा विचार हा केवळ स्वातंत्र्यलढ्यापुरता मर्यादित राहत नाही; तो सामाजिक आणि नैतिक जीवनाशीही जोडलेला आहे.
१९४७ मधील भारत आणि २०२६ मधील भारत यांच्यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. १९४७ मध्ये भारत नुकताच स्वतंत्र झाला होता. देशासमोर फाळणीचे दुःख, विस्थापन, गरिबी, अशिक्षण, अन्नटंचाई, रोजगाराचा अभाव आणि विकासाची प्रचंड आव्हाने होती. आज भारत जगातील मोठ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञान, डिजिटल क्रांती, अंतराळ संशोधन, पायाभूत सुविधा, उद्योग, शिक्षण आणि नवउद्योजकता या क्षेत्रांत देशाने मोठी प्रगती केली आहे.
मात्र विकासाबरोबर काही प्रश्नही आज आपल्यासमोर उभे आहेत. बेरोजगारी, शेतकऱ्यांचे प्रश्न, आर्थिक विषमता, पर्यावरणाचा ऱ्हास, सामाजिक तणाव, वाढती उपभोगवादी मानसिकता, डिजिटल माध्यमांचा गैरवापर आणि खोटी माहिती यांसारखी आव्हाने समाजाला भेडसावत आहेत. अशा परिस्थितीत गांधीजींचे विचार कालबाह्य झाले आहेत की आज अधिक आवश्यक आहेत, हा प्रश्न प्रत्येक तरुणाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.
आजच्या तरुणांनी गांधीजींची प्रेरणा घ्यायची म्हणजे अक्षरशः त्यांच्या काळातील जीवनपद्धती स्वीकारणे नव्हे. त्यांच्या विचारांचा आधुनिक संदर्भ समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. सोशल मीडियावर एखाद्या व्यक्तीविरुद्ध द्वेष पसरवण्याऐवजी सत्य पडताळून पाहणे, मतभिन्नता असली तरी संवाद कायम ठेवणे, भ्रष्टाचाराला प्रोत्साहन न देणे, सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण करणे, पर्यावरणाची काळजी घेणे आणि समाजातील दुर्बल व्यक्तीच्या मदतीला धावून जाणे, हीदेखील गांधीवादी भूमिका ठरू शकते.
आजचा तरुण शिक्षित आहे, तंत्रज्ञानाच्या हातात प्रचंड शक्ती आहे आणि जगाशी जोडलेला आहे. ही शक्ती केवळ वैयक्तिक यशासाठी न वापरता देशाच्या विकासासाठी वापरणे हीच गांधीजींना खरी आदरांजली ठरू शकते. एखाद्या गावात डिजिटल शिक्षण सुरू करणे, गरजू विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणे, रक्तदान करणे, वृक्षारोपण करून त्यांचे संगोपन करणे, स्वच्छता अभियानात सहभागी होणे, स्थानिक उत्पादनांना प्रोत्साहन देणे किंवा एखाद्या शेतकऱ्याला आधुनिक तंत्रज्ञानाची माहिती देणे, देशसेवा नेहमी मोठ्या आंदोलनातूनच होते असे नाही.
गांधीजींनी एकदा देशाच्या भवितव्याचा केंद्रबिंदू सामान्य माणसाला मानले. आजच्या तरुणांनीही ‘माझ्यामुळे देशाला काय मिळणार?’ हा प्रश्न स्वतःला विचारण्याची गरज आहे. देश बदलण्याची जबाबदारी केवळ सरकार, प्रशासन किंवा राजकीय नेतृत्वाची नसते. नागरिक म्हणून आपली जबाबदारीही तितकीच मोठी असते.
१९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी एका पिढीने संघर्ष केला. २०२६ मध्ये भारताला अधिक समृद्ध, समतामूलक, स्वच्छ, वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेला आणि संवेदनशील देश बनवण्याची जबाबदारी नव्या पिढीसमोर आहे. त्या प्रवासात गांधीजींचे सत्य, अहिंसा, स्वावलंबन, साधेपणा, सामाजिक समता आणि शेवटच्या माणसाचा विचार हे विचार दिशादर्शक ठरू शकतात.
आज गांधी जयंतीच्या निमित्ताने त्यांच्या पुतळ्याला हार घालणे, अभिवादन करणे आणि दोन शब्द बोलणे आवश्यक आहेच; पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या विचारांपैकी किमान एक विचार आपल्या आचरणात आणणे. कारण गांधीजींची खरी जयंती तेव्हाच साजरी होईल, जेव्हा त्यांच्या स्मृती केवळ सरकारी कार्यक्रमांत किंवा पुस्तकांच्या पानांमध्ये न राहता नव्या भारताच्या नागरिकांच्या कृतीत दिसतील.
१९४७च्या पिढीने भारताला स्वातंत्र्य दिले; २०२६च्या पिढीने त्या स्वातंत्र्याला अर्थ देणारा भारत घडवण्याची वेळ आली आहे.
