मुंबई प्रतिनिधी
मुंबई : आयआयटी मुंबईतील प्राध्यापक भरतीमध्ये अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST) आणि इतर मागासवर्गीय (OBC) प्रवर्गाच्या प्रतिनिधित्वाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. विशेष भरती मोहीम राबवूनही या प्रवर्गांतील प्राध्यापकांची संख्या अत्यल्प असल्याची माहिती अधिकारातून (RTI) समोर आली आहे. सप्टेंबर २०२६मधील आकडेवारीनुसार, आयआयटी मुंबईतील ४१२ प्राध्यापकांमध्ये SC प्रवर्गातील केवळ पाच, OBC प्रवर्गातील सहा, तर ST प्रवर्गातील एकही प्राध्यापक नसल्याची माहिती समोर आली आहे.
सहयोगी प्राध्यापक आणि सहायक प्राध्यापक या पदांवरील ३६३ प्राध्यापकांमध्ये SC प्रवर्गातील २९, ST प्रवर्गातील आठ आणि OBC प्रवर्गातील ३५ प्राध्यापक कार्यरत आहेत. दरम्यान, आयआयटी मुंबईतील मंजूर अध्यापन पदांची संख्या १,२२५ असून, त्यापैकी तब्बल ४५० पदे रिक्त असल्याचेही RTIमधून समोर आले आहे.
SC प्राध्यापकांची संख्या केवळ एकाने वाढली
ही माहिती ऑल इंडिया OBC स्टुडंट्स असोसिएशनचे अध्यक्ष गौड किरण कुमार यांनी दाखल केलेल्या RTI अर्जातून मिळाली आहे. यापूर्वी फेब्रुवारीमध्ये मिळालेल्या RTI उत्तरानुसार, तिन्ही स्तरांवर SC प्रवर्गातील ३३, ST प्रवर्गातील आठ आणि OBC प्रवर्गातील ४१ प्राध्यापक कार्यरत होते. सप्टेंबरमधील आकडेवारीनुसार SC प्रवर्गातील प्राध्यापकांची संख्या केवळ एका पदाने वाढल्याचा दावा कुमार यांनी केला आहे.
या आकडेवारीच्या आधारे कुमार यांनी प्राध्यापक भरतीतील आरक्षित प्रवर्गांच्या प्रतिनिधित्वावर प्रश्न उपस्थित केला आहे. आरक्षित प्रवर्गातील प्राध्यापकांचे प्रतिनिधित्व कमी राहिल्यास या समुदायांतील विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांना संस्थात्मक पातळीवर पुरेसे प्रतिनिधित्व मिळते का, असा मुद्दाही त्यांनी उपस्थित केला आहे.
आरक्षित प्रवर्गांच्या प्रतिनिधित्वावर प्रश्न
आयआयटी कानपूरचे माजी विद्यार्थी आणि ग्लोबल आयआयटी अल्युमनी सपोर्ट ग्रुपचे सदस्य धीरज सिंह यांनीही या आकडेवारीच्या आधारे आयआयटी मुंबईतील प्राध्यापकांमध्ये आरक्षित प्रवर्गांचे प्रतिनिधित्व अत्यल्प असल्याचे म्हटले आहे. मात्र, केवळ प्राध्यापकांच्या सामाजिक प्रवर्गाची आकडेवारी पाहून कोणत्याही विशिष्ट प्राध्यापकाने जातीय भेदभाव केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही, हेही या संदर्भात महत्त्वाचे आहे.
२०२३मध्ये ५२३ SC अर्जदार; निवड मात्र चार जणांची
यापूर्वीच्या RTI माहितीनुसार, २०२३मध्ये आयआयटी मुंबईतील प्राध्यापक पदांसाठी SC प्रवर्गातून सुमारे ५२३ उमेदवारांनी अर्ज केला होता. त्यापैकी केवळ चार उमेदवारांची निवड झाली. याच वर्षी ST आणि OBC प्रवर्गातून एकाही उमेदवाराची निवड झाली नसल्याचे नमूद करण्यात आले होते.
२०२४मध्ये SC प्रवर्गातील ४४ अर्जदारांपैकी दोन, ST प्रवर्गातील २२ अर्जदारांपैकी एक आणि OBC प्रवर्गातील १०६ अर्जदारांपैकी तीन उमेदवारांची निवड झाली होती. त्यामुळे अर्जदारांची संख्या आणि अंतिम निवड यामधील अंतरही चर्चेचा विषय ठरत आहे.
विशेष भरती मोहिमेनंतरही स्थितीत फारसा बदल नाही?
२०२३मध्ये आयआयटी मुंबईतील विद्यार्थी दर्शन सोलंकी यांच्या मृत्यूनंतर आयआयटींमधील SC, ST आणि OBC प्राध्यापकांच्या प्रतिनिधित्वाचा मुद्दा राष्ट्रीय पातळीवर चर्चेत आला होता. त्यानंतर केंद्र सरकारने आयआयटींना SC आणि ST प्रवर्गातील प्राध्यापकांचे प्रतिनिधित्व वाढविण्यासाठी विशेष भरती मोहीम राबविण्याच्या सूचना दिल्या होत्या.
मात्र, सप्टेंबर २०२६मधील उपलब्ध आकडेवारीनुसार आयआयटी मुंबईतील ४१२ प्राध्यापकांमध्ये SC प्रवर्गातील पाच, OBC प्रवर्गातील सहा आणि ST प्रवर्गातील एकही प्राध्यापक नसल्याने विशेष भरती मोहिमेचा अपेक्षित परिणाम कितपत झाला, हा प्रश्न पुन्हा उपस्थित झाला आहे. त्यातच १,२२५ मंजूर अध्यापन पदांपैकी ४५० पदे रिक्त असल्याने भरती प्रक्रिया आणि आरक्षित प्रवर्गांचे प्रतिनिधित्व या दोन्ही मुद्द्यांकडे लक्ष वेधले गेले आहे.
