काठमांडू :
तिबेटच्या सीमेवरून आलेल्या प्रचंड वेगाच्या महापुराने नेपाळच्या रासुवा, नुवाकोट, धादिंग आणि आसपासच्या भागांत अक्षरशः हाहाकार उडवला आहे. हिमनदीतील बर्फ-खडकांचा मोठा ढिगारा कोसळल्यानंतर भोटेकोशी नदीत अचानक आलेल्या महापुराने काही तासांतच गावे, बाजारपेठा, रस्ते, पूल आणि महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधा उद्ध्वस्त केल्या. या आपत्तीचा सर्वाधिक फटका रासुवा जिल्ह्याला बसला आहे. मृतांचा आकडा १६०च्या पुढे गेला असून शेकडो, तर काही ताज्या अहवालांनुसार हजाराहून अधिक जण बेपत्ता आहेत.
प्राथमिक नुकसानाच्या आकडेवारीनुसार, ११ जलविद्युत प्रकल्प आणि एका सौर प्रकल्पातून मिळून सुमारे ४३१.१ मेगावॉट वीज राष्ट्रीय ग्रीडपासून तुटली आहे. तसेच किमान १९ मोटारेबल पूल आणि सुमारे ४० किलोमीटर रस्त्यांचे नुकसान झाले आहे. रस्ते आणि पूल वाहून गेल्याने अनेक भागांचा संपर्क तुटला असून मदत आणि बचाव पथकांसमोर मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
जलविद्युत क्षेत्राला मोठा हादरा
नेपाळच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या जलविद्युत क्षेत्रालाही महापुराची मोठी झळ बसली आहे. रासुवा आणि नुवाकोट परिसरातील अनेक प्रकल्पांच्या पॉवरहाऊस, धरण परिसर, ट्रान्समिशन आणि वितरण यंत्रणेला मोठे नुकसान झाले आहे.
रासुवागढी, चिलिमे, त्रिशूली-३ ए, त्रिशूली-३ बी हब, त्रिशूली आणि देविघाट यांसारख्या प्रकल्पांवर परिणाम झाला आहे. त्रिशूली-३ बी हब येथील २२० केव्ही सबस्टेशन महापुरात पूर्णपणे वाहून गेल्याची माहिती नेपाळ विद्युत प्राधिकरणाने दिली आहे. अनेक ट्रान्समिशन लाईन्सही बंद पडल्या आहेत.
नेपाळ विद्युत प्राधिकरणाच्या प्राथमिक माहितीनुसार, महापुरामुळे ११ जलविद्युत प्रकल्प आणि एका सौर प्रकल्पातील एकूण ४३१.१ मेगावॉट वीज राष्ट्रीय ग्रीडपासून तुटली आहे. मात्र नुकसानाचे अंतिम मूल्यांकन अद्याप सुरू असल्याने हा आकडा पुढे वाढण्याची शक्यता आहे.
१९ पूल, ४० किमी रस्ते वाहून गेले
भोटेकोशी आणि त्रिशूली नदीच्या खोऱ्यातील पुराच्या तडाख्याने वाहतूक व्यवस्था पूर्णपणे विस्कळीत झाली आहे. नेपाळच्या रस्ते विभागाच्या प्राथमिक माहितीनुसार, किमान १९ मोटारेबल पुलांचे नुकसान झाले असून सुमारे ४० किलोमीटर रस्ते खराब किंवा वाहून गेले आहेत.
रसुवा ते माल्खूपर्यंतच्या मार्गावरील अनेक पूल पाण्याच्या प्रचंड प्रवाहात वाहून गेले. चीन-नेपाळ व्यापार आणि कैलास-मानसरोवर यात्रेसाठी महत्त्वाचा असलेला रासुवागढी मार्गही या आपत्तीमुळे गंभीररीत्या बाधित झाला आहे. त्यामुळे सीमावर्ती भागातील वाहतूक, व्यापार आणि पर्यटनावर मोठा परिणाम झाला आहे.
दूरसंचार यंत्रणाही कोलमडली
महापुरामुळे दूरसंचार व्यवस्था मोठ्या प्रमाणात विस्कळीत झाली आहे. नेपाळ टेलिकॉमच्या रासुवा आणि नुवाकोटमधील किमान सात टॉवरचे नुकसान झाल्याची प्राथमिक माहिती आहे. गाल्छी ते रासुवागढी दरम्यानच्या ऑप्टिकल फायबरलाही फटका बसला आहे. वीजपुरवठा खंडित झाल्याने अनेक ठिकाणी मोबाईल आणि इंटरनेट सेवा ठप्प झाली आहे.
रासुवा, स्याफ्रुबेसी आणि तिमुरे परिसरातील दूरसंचार यंत्रणा बंद पडल्याने बेपत्ता व्यक्तींशी संपर्क साधणे आणि बचावकार्याचे समन्वयन करणे आणखी कठीण झाले आहे.
बँका आणि आर्थिक संस्थांवरही संकट
महापुराचा फटका केवळ वाहतूक आणि वीज व्यवस्थेलाच नव्हे, तर बँकिंग आणि आर्थिक संस्थांनाही बसला आहे. पुराच्या पाण्यात अनेक कार्यालये आणि सेवा केंद्रे बाधित झाली आहेत. त्यामुळे प्रभावित भागात आर्थिक व्यवहार, रोख रक्कम उपलब्धता आणि दैनंदिन बँकिंग सेवांवर परिणाम झाला आहे.
पूर्वसूचना यंत्रणाही वाहून गेल्या
या आपत्तीचे गांभीर्य वाढवणारी बाब म्हणजे भोटेकोशी नदीच्या वरच्या भागात बसवण्यात आलेली स्वयंचलित पूरनिरीक्षण केंद्रेही पुरात वाहून गेली आहेत. रासुवा, धादिंग आणि नुवाकोट परिसरातील पूर्वसूचना यंत्रणांचे नुकसान झाल्याने भविष्यातील पुराचा धोका ओळखण्याची यंत्रणा कमकुवत झाली आहे.
तुरुंग, पोलीस ठाण्यांमध्ये पाणी
नुवाकोटमधील बिदूर परिसरातील मध्यवर्ती तुरुंगाच्या प्रशासकीय इमारतीत पाणी शिरले. पोलीस दलाच्या अनेक इमारतीही पुराच्या पाण्याने बाधित झाल्या. मात्र तुरुंगातील सुमारे ८०० कैदी सुरक्षित असल्याची माहिती समोर आली आहे.
दरम्यान, रासुवातील तिमुरे परिसरात नेपाळ पोलीस आणि सशस्त्र पोलीस दलातील अनेक जवान बेपत्ता आहेत. जलविद्युत प्रकल्पांमध्ये काम करणारे कर्मचारी आणि सीमाशुल्क विभागातील कर्मचारीही संपर्काबाहेर आहेत.
भारतीय यात्रेकरूंची चिंता वाढली
महापुराचा सर्वाधिक धक्कादायक भाग म्हणजे कैलास-मानसरोवर यात्रेवर गेलेल्या भारतीय यात्रेकरूंबाबत निर्माण झालेली चिंता. ताज्या अहवालांनुसार किमान १३३ भारतीय नागरिक बेपत्ता असल्याचे सांगण्यात आले आहे. यामध्ये कैलास-मानसरोवर यात्रेकरूंचा मोठा समावेश आहे.
इशा फाउंडेशनशी संबंधित ७७ जणांचाही संपर्क तुटल्याचे अहवाल आहेत. दरम्यान, नेपाळ लष्कराच्या हेलिकॉप्टरद्वारे रासुवा परिसरातून १२३ जणांची सुटका करण्यात आली असून त्यात २१ भारतीय पर्यटकांचा समावेश आहे.
भारताकडून मदतीचा हात
नेपाळमधील या भीषण आपत्तीनंतर भारताने तातडीने मदतीचा हात पुढे केला आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नेपाळचे पंतप्रधान बालेन्द्र शाह यांच्याशी दूरध्वनीवरून संपर्क साधून सर्वतोपरी मानवतावादी मदतीचे आश्वासन दिले. त्यानंतर भारतीय वायुदलाचे सी-१३०जे विमान सुमारे १० टन मदतसामग्री घेऊन नेपाळकडे रवाना झाले. या सामग्रीमध्ये औषधे, तात्पुरते निवारे, ब्लँकेट, स्वच्छता साहित्य आणि सौर दिव्यांचा समावेश आहे.
बचावकार्याला खराब हवामानाचा अडथळा
रासुवा आणि नुवाकोटमधील दुर्गम डोंगराळ भागात बचावकार्य सुरू असले तरी चिखल, ढिगारा, खराब हवामान आणि तुटलेले रस्ते-पूल यामुळे मदत पोहोचवणे कठीण झाले आहे. अनेक भागांत हेलिकॉप्टर उतरवण्यासाठीही परिस्थिती प्रतिकूल आहे. त्यामुळे बेपत्ता व्यक्तींचा शोध आणि मृतदेह बाहेर काढण्याचे काम युद्धपातळीवर सुरू आहे.
हिमनदी कोसळल्याने महापुराचा तडाखा
प्राथमिक तपासणीनुसार या महापुरामागे साधा अतिवृष्टीचा प्रकार नसून हिमनदीतील बर्फ आणि खडकांचा मोठा ढिगारा कोसळून निर्माण झालेला अचानक प्रवाह कारणीभूत असल्याचे संकेत आहेत. अमेरिकेच्या भूगर्भ सर्वेक्षण संस्थेने सुरुवातीला चर्चेत असलेल्या भूकंपाऐवजी हिमनदीजन्य बर्फ-खडकांच्या ढिगाऱ्याच्या कोसळण्याकडे कारण म्हणून निर्देश केला आहे. या घटनेमुळे भोटेकोशी आणि त्रिशूली नदीच्या पाण्याची पातळी अत्यंत वेगाने वाढली.
नेपाळमधील आपत्तीचे संपूर्ण नुकसान अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. मात्र वीज, रस्ते, पूल, दूरसंचार, बँकिंग, पर्यटन आणि सीमाव्यापार अशा जवळपास प्रत्येक महत्त्वाच्या क्षेत्राला बसलेला फटका पाहता या महापुरामुळे नेपाळसमोर मोठे आर्थिक आणि मानवी संकट उभे राहिले आहे. बचावकार्य पूर्ण झाल्यानंतरच या आपत्तीची खरी आर्थिक किंमत स्पष्ट होणार आहे.
